ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਦਰਪਨ । ਟੀਕਾਕਾਰ: ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
Page 1364 ਸਾਗਰ ਮੇਰ ਉਦਿਆਨ ਬਨ ਨਵ ਖੰਡ ਬਸੁਧਾ ਭਰਮ ॥ ਮੂਸਨ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਰੰਮ ਕੈ ਗਨਉ ਏਕ ਕਰਿ ਕਰਮ ॥੩॥ ਮੂਸਨ ਮਸਕਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਰਹੀ ਜੁ ਅੰਬਰੁ ਛਾਇ ॥ ਬੀਧੇ ਬਾਂਧੇ ਕਮਲ ਮਹਿ ਭਵਰ ਰਹੇ ਲਪਟਾਇ ॥੪॥ ਜਪ ਤਪ ਸੰਜਮ ਹਰਖ ਸੁਖ ਮਾਨ ਮਹਤ ਅਰੁ ਗਰਬ ॥ ਮੂਸਨ ਨਿਮਖਕ ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਿ ਵਾਰਿ ਵਾਰਿ ਦੇਂਉ ਸਰਬ ॥੫॥ ਮੂਸਨ ਮਰਮੁ ਨ ਜਾਨਈ ਮਰਤ ਹਿਰਤ ਸੰਸਾਰ ॥ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਰੰਮ ਨ ਬੇਧਿਓ ਉਰਝਿਓ ਮਿਥ ਬਿਉਹਾਰ ॥੬॥ ਘਬੁ ਦਬੁ ਜਬ ਜਾਰੀਐ ਬਿਛੁਰਤ ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਹਾਲ ॥ ਮੂਸਨ ਤਬ ਹੀ ਮੂਸੀਐ ਬਿਸਰਤ ਪੁਰਖ ਦਇਆਲ ॥੭॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- swgr—smuMdr [ myr—sumyr Awidk phwV [ auidAwn—jMgl [ bn—jMgl [ bsuDw—DrqI [ nv KMf—nO toty, nO ih`sy [ nv KMf bsuDw—nO ih`isAW vwlI DrqI, swrI DrqI [ Brm—BRmx, qury iPrnw [ mUsn—(mu—`—to steal, to rob—lu`t lYxw) hy lu`ty jw rhy mnu`K! Awqmk srmwieAw lutw rhy hy mnu`K! iprMm kY—ipAwry dy (rsqy) ivc [ pRym iprMm kY—ipAwry dy pRym dy rsqy ivc [ gnau—gnauN, mYN igxdw hW [ krm—kdm [ kir—kr ky [ eyk kir krm—iek kdm kr ky, iek kdm dy brwbr [3[ mskr—cWdnI (mÔkrI—cMdRmw), cMd dI cwnxI [ AMbru—AwkwS [ Cwie rhI—Cw rhI hY, Fk rhI hY, iKlr rhI hY [ bIDy—iv`Jy hoey [ bWDy—b`Jy hoey [ rhy lptwie—lpt rhy hn [4[ jp—mMqRW dy jwp [ qp—DUxIAW qpwxIAW [ sMjm—ieMidRAW ƒ ivkwrW vloN htwx dy jqn [ hrK—^uSI [ mwn—ie`zq [ mhq—vifAweI [ Aru—Aqy [ grb—AhMkwr [ mUsn—(iehnW jp qp AwidkW dy jwl ivc Ps ky) Awqmk srmwieAw lutw rhy hy mnu`K! inmKk—A`K Jmkx ijqny smy leI [ pir—qoN, au~qoN [ vwir dyNau—mYN kurbwn krdw hW [5[ mrmu—Byq [ jwneI—jwnY, jwxdw [ mrq—Awqmk mOqy mr irhw [ ihrq—lu`itAw jw irhw [ pRym iprMm—ipAwry dy ipAwr ivc [ byiDE—iv`iJAw [ imQ—nwsvMq [6[ Gbu—Gr [ dbu—(dàÒX) Dn-pdwrQ [ jwrIAY—sV jWdw hY [ ibhwl—du`KI [ qb hI—qdoN hI [ mUsIAY—lu`ty jweIdw hY [7[ ArQ:- smuMdr, prbq, jMgl, swrI DrqI—(iehnW dI jwqRw Awidk dI ^wqr) BRmx krn ivc hI Awqmk jIvn vloN lu`ty jw rhy hy mnu`K! pRIqm-pRBU dy pRym dy rsqy ivc mYN qW (ies swry rtn ƒ) isr& iek kdm dy brwbr hI smJdw hW [3[ hy Awqmk jIvn lutw rhy mnu`K! (cMd dI) cwnxI swry AwkwS auqy iKlrI hoeI huMdI hY (aus vyly) BOry kOl-Pu`l ivc iv`Jy hoey b`Jy hoey (kOl-Pu`l ivc hI) lpt rhy huMdy hn (iesy qrHW ijnHW mnu`KW dy ihrdy-) AwkwS ƒ pRBU-pRym dI cwnxI rOSn kr rhI huMdI hY (auh mnu`K pRBU-pRym ivc) iv`Jy hoey (pRBU dy) sohxy crnW ivc juVy rihMdy hn [4[ (dyviqAW ƒ pRsMn krn dI ^wqr mMqRW dy) jwp, DUxIAW qpwxIAW, ieMidRAW ƒ v`s krn leI (pu`Ty ltkx Awidk dy AnykW) jqn—iehnW swDnW qoN imlI ^uSI, ie`zq, vifAweI, iehnW qoN imilAw suK Aqy AhMkwr—iehnW ivc hI Awqmk jIvn ƒ lutw rhy hy mnu`K! mYN qW A`K Jmkx ijqny smy leI imly pRBU-ipAwr qoN iehnW swry swDnW ƒ kurbwn krdw hW [5[ hy Awqmk jIvn ƒ lutw rhy mnu`K! (vyK, qyry vWg hI ieh) jgq (pRym dw) Byq nhIN jwxdw, (qy) Awqmk mOqy mr irhw hY, Awqmk jIvn dI rws-pUMjI lutw irhw hY, pRIqm-pRBU dy ipAwry ivc nhIN iv`Jdw, nwsvMq pdwrQW dy ivhwr-kwr ivc hI PisAw rihMdw hY [6[ (jdoN iksy mnu`K dw) Gr sV jWdw hY Dn-pdwrQ sV jWdw hY (aus jwiedwd qoN) ivCuiVAw hoieAw auh mnu`K aus dy moh dy kwrn bVw duKI huMdw hY (qy pukwrdw hY ‘mYN lu`itAw igAw, mYN lu`itAw igAw’) [ pr Awqmk jIvn ƒ lutw rhy hy mnu`K! (Asl ivc) qdoN hI lu`ty jweIdw hY jdoN dieAw dw somw Akwl purK (mnoN) Bu`ldw hY [7[ ਜਾ ਕੋ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਆਉ ਹੈ ਚਰਨ ਚਿਤਵ ਮਨ ਮਾਹਿ ॥ ਨਾਨਕ ਬਿਰਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕੇ ਆਨ ਨ ਕਤਹੂ ਜਾਹਿ ॥੮॥ ਲਖ ਘਾਟੀਂ ਊਂਚੌ ਘਨੋ ਚੰਚਲ ਚੀਤ ਬਿਹਾਲ ॥ ਨੀਚ ਕੀਚ ਨਿਮ੍ਰਿਤ ਘਨੀ ਕਰਨੀ ਕਮਲ ਜਮਾਲ ॥੯॥ ਕਮਲ ਨੈਨ ਅੰਜਨ ਸਿਆਮ ਚੰਦ੍ਰ ਬਦਨ ਚਿਤ ਚਾਰ ॥ ਮੂਸਨ ਮਗਨ ਮਰੰਮ ਸਿਉ ਖੰਡ ਖੰਡ ਕਰਿ ਹਾਰ ॥੧੦॥ ਮਗਨੁ ਭਇਓ ਪ੍ਰਿਅ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿਉ ਸੂਧ ਨ ਸਿਮਰਤ ਅੰਗ ॥ ਪ੍ਰਗਟਿ ਭਇਓ ਸਭ ਲੋਅ ਮਹਿ ਨਾਨਕ ਅਧਮ ਪਤੰਗ ॥੧੧॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- ko—dw [ suAwau—suAwrQ, jIvn mnorQ [ jw ko suAwau—ijnHW dw jIvn-inSwnw [ icqv—Xwd [ mwih—ivc [ nwnk—hy nwnk! ibrhI—pRymI [ bRhm—prmwqmw [ Awn kqhU—iksy BI hor QW [ jwih—jWdy [8[ lK—(l™X) inSwnw [ Gno—bhuq [ ibhwl—du`KI [ kIc—ic`kV [ inimRq—inmRqw, grIbI [ GnI—bhuqI [ krnI—jIvn-krq`b [ jmwl—koml suMdrqw [9[ nYn—A`KW [ AMjn—surmw [ isAwm—kwlw [ bdn—mUMh [ cMdR bdn—cMd (vrgw sohxw) mUMh [ cwr—sohxw, suMdr [ icq cwr—sohxy ic`q vwlw [ mrMm—mrm, Byq [ isau—nwl, ivc [ KMf KMf—toty toty [ kir—kr dyh [ hwr—hwrW ƒ, srIrk iSMgwrW ƒ, bwhrly Dwrimk ivKwivAW ƒ [10[ mgnu—msq [ ipRA pRym isau—ipAwry (dIvy) dy pRym ivc [ sUD—su`D-bu`D [ ismrq—(Awpxy ipAwry ƒ) Xwd kridAW [ sUD n AMg—(Awpxy) srIr dI su`D-bu`D nhIN (rihMdI) [ sB loA mih—swry jgq ivc [ nwnk—hy nwnk! ADm—nIc [ pqMg—BMbt [11[ ArQ:- hy nwnk! ijnHW mnu`KW dw jIvn-inSwnw (pRBU-crnW dw) ipAwr hY, (ijnHW mnu`KW dy) mn ivc (pRBU dy) crnW dI Xwd (itkI rihMdI) hY, auh mnu`K prmwqmw dy AwiSk hn, auh mnu`K (‘nvKMf bsuDw Brm’ Aqy ‘jp qp sMjm’ Awidk) hor iksy BI pwsy vl nhIN jWdy [8[ hy BweI! (mnu`K dw) cMcl mn (dunIAwvI vf`px dIAW) AnykW au~cIAW cotIAW (au~qy ApVn) ƒ (Awpxw) inSwnw bxweI r`Kdw hY, qy, duKI huMdw hY [ pr ic`kV nIvW hY (nIvyN QW itikAw rihMdw hY [ nIvyN QW itky rihx vwlI aus ivc) bVI inmRqw hY [ ies jIvn-krq`b dI brkiq nwl (aus ivc) koml suMdrqw vwlw kOl-Pu`l au~gdw hY [9[ hy Awqmk jIvn ƒ lutw rhy mnu`K! jy qUM (aus prmwqmw dy imlwp dy) Byq ivc msq hoxw cwhuMdw hYN jo cMd vrgy sohxy muK vwlw hY, Aqy sohxy ic`q vwlw hY ijs dy kOl-Pu`lW vrgy sohxy nyqR hn ijnHW ivc kwlw surmw ipAw hY (Bwv, jo prmwqmw A`q hI sohxw hY), qW Awpxy iehnW hwrW ƒ (‘nvKMf bsuDw Brm’ Aqy ‘jp qp sMjm’ Awidk ivKwivAW ƒ) toty toty kr dyh [10[ hy nwnk! (ivcwrw) nIc (ijhw) pqMgw (Awpxy) ipAwry (jgdy-dIvy) dy ipAwr ivc (ieqnw) msq ho jWdw hY (ik ipAwry ƒ) Xwd kridAW ausƒ Awpxy srIr dI suD-buD nhIN rihMdI (auh pqMgw jgdy dIvy dI lwt au~qy sV mrdw hY [ pr Awpxy ies ieSk dw sdkw) nIc ijhw pqMgw swry jgq ivc au~Gw ho igAw hY [11[ cauboilAW dw Bwv hryk bMd dw v`K-v`K: 1. prmwqmw dy nwm dw pRym Dn dy v`ty nhIN iml skdw [ 2. s`cy pRymI dy mn ivc Awpxy pRIqm nwloN rqw Br BI iv`Q nhIN huMdI [ 3. qIrQ-jwqRw Awidk vwsqy DrqI dw rtn prmwqmw dy ipAwr dy rsqy ivc kOfI BI mu`l nhIN r`Kdw [ 4. ijnHW mnu`KW dy ihrdy-AwkwS ƒ pRBU-pRym dI cwnxI rOSn krdI hY, auh sdw prmwqmw dy crnW ivc juVy rihMdy hn [ 5. jwp, qwp, pu`Ty ltkxw—srIr ƒ kSt dyx vwly ieho ijhy swDn BI pRBU-ipAwr dy twkry qy koeI mu`l nhIN pWdy [ 6. pRIqm-pRBU dy ipAwr qoN s`Kxw mnu`K Awqmk mOq shyVI r`Kdw hY [ 7. ijhVw mnu`K prmwqmw dI Xwd BulweI r`Kdw hY, auh Awpxy Awqmk jIvn dI rwis-pUMjI lutweI jWdw hY [ 8. prmwqmw dy nwm dy AwiSk mnu`K qIrQ-jwqRw Awidk Aqy qp Awidk vwly rsqy ƒ nhIN ApxWdy [ 9. pRBU-crnW dy pRymIAW ƒ inmRqw vwly jIvn ivcoN Awqmk Awnµd imldw hY [ 10. ijhVw mnu`K prmwqmw dy nwm dw pRymI hY aus ƒ ‘nv KMf bsuDw Brm’ Aqy ‘jp qp sMjm’ Awidk swDn by-loVvyN jwpdy hn [ 11. mu`kdI g`l, pRBU-crnW dw pRym imldw hY Awpw kurbwn kIiqAW [ lVI-vwr Bwv: (1, 2) Dn dy v`ty pRBU-crnW dw pRym nhIN imldw, ieQy qW hr vyly mn ƒ pRBU dI Xwd ivc joVI r`Kx dI loV huMdI hY [ (3 qoN 7) qIrQ-jwqRw, jp qp sMjm Awidk swDn—ieh koeI BI, mnu`K dy Awqmk jIvn ƒ ivkwrW dy Fhy cVHn qoN bcw nhIN skdy [ prmwqmw dI Xwd ƒ BulwieAW Awqmk jIvn dI rwis-pUNMjI lu`tI jWdI hY [ (8 qoN 11) pRBU-pRym dy rsqy ivc qIrQ-jwqRw, jp qp sMjm Awidk dI loV hI nhIN pYNdI [ inmRqw vwlw jIvn Awqmk Awnµd pYdw krdw hY [ pRym ivhwJx vwsqy Awpw-Bwv dyxw pYNdw hY [ mu`K-Bwv: prmwqmw dy crnW dw ipAwr nwh Dn qoN imldw hY nwh qIrQ-jwqRw Aqy jp qp sMjm Awidk swDnW dI rwhIN [ haumY dw iqAwg kr ky prmwqmw dI Xwd ivc juVy rihxw hI shI rsqw hY [ slok Bgq kbIr jIau ky mu`FlI jwx-pCwx: pihlW pihl mYƒ sMn 1925 ivc pqw l`gw ik kuJ s`jx Bgq-bwxI ƒ gurmiq dy Anuswr nwh smJ ky ies dy ivru`D prcwr kr rhy hn [ sMn 1927 ivc jdoN ik Ajy mYN iSromxI gurduAwrw pRbMDk kmytI dy d&qr ivc mIq sk`qR sW, mYƒ ieh ^br imlI ik ieh s`jx B`tW dy sveIAW, s`d, s`qy blvMf dI vwr, quKwrI rwg dy iek CMq m: 4 ƒ BI sRI gurU gRMQ swihb ivc vyKxw psMd nhIN krdy [ auhnW dy i^Awl Anuswr ieh bwxIAW BI gurmiq dy AnkUl nhIN hn [ so, gurU gRMQ swihb dI bwxI dI swDwrn ivcwr dy nwl nwl iehnW aupr-d`sIAW bwxIAW sMbMDI mYN ^ws aucycI imhnq SurU kIqI [ julweI 1929 ivc jdoN ik mYN gurU nwnk ^wlsw kwlj gujrWvwlw C`f cuikAw sW, mYN B`tW dy sveIAW dw tIkw ilKxw SurU kIqw jo mYN AkqUbr nvMbr ivc ^qm kr ilAw [ ies bwxI dy ivroDIAW ivcoN iek moFI s`jx fwktr rx isMG jI gujrWvwly ivc Aw itky hoey sn, auhnW nwl myrI cMgI fUMGI sWJ-imqRqw bx cukI hoeI sI [ ies tIky dw swrw KrVw mYN auhnW ƒ pVHn leI id`qw; auhnIN idnIN auh ies bwxI dy ivru`D AwpxI pusqk ‘B`t igrw ksOtI’ ilK rhy sn [ myrw KrVw auh vIh ku idn pVHdy rhy [ Aw^r auhnW ny Awpxw purwxw bixAw i^Awl C`f id`qw, qy myry nwl sihmq ho gey [ auhnW myry nwl bcn kIqw ik auh Awpxy pihly hm-i^Awl swQIAW ivc B`tW dy sveIAW dy gurmiq AnukUl hox dw prcwr krngy; pr kudriq ƒ ieh g`l mnzUr nhIN sI, fwktr rx isMG jI mhInw ku bImwr rih ky gurpurI isDwr gey [ Awpxy aus ivCuVy im`qR dy id`qy auqSwh nwl mYN Bgq-bwxI dy kuJ ku SbdW ƒ BI h`Q pwieAw, auhnW au~qy ivcwr qy auhnW dw tIkw ie`k ie`k kr ky mYN mwsk-p`qR ‘AMimqR’ ivc Cwpdw irhw [ sMn 1935-36 ivc rwmklI rwg dI bwxI ‘s`d’ au~qy BI iek KulHI ivcwr ilK ky mYN pwTkW dy pyS kIqI qy d`isAw ik ieh bwxI inrol gurmiq Anuswr hY [ sMn 1942 ivc mYN bwbw PrId jI dy SlokW dw tIkw iliKAw, pr myry iek imqR ny mYƒ smJwieAw ik Ajyhy ie`kV-du`kV kMm kw&I nhIN hn; myrw iliKAw ‘gurbwxI ivAwkrx’ sBnW lokW ny nwh hI pVHnw hY Aqy nwh hI gurbwxI ƒ aus dy Anuswr smJx dI AOKI imhnq krnI hY; ijqnw ho sky ieh kMm mYƒ hI SurU krnw cwhIdw hY [ so, ‘bweI vwrW’ dy 1924 dy SurU kIqy tIky ƒ mukw ky 1945 ivc mYN BgqW dI bwxI dw tIkw SurU kr id`qw [ ieh kMm bVw hI AOKw swbq hoieAw; A`T nO mhIinAW ivc mYN hMB igAw, qy kbIr jI dy Slok mYƒ C`fxy hI pey [ sMn 1946 ivc mYN BgqW sMbMDI hor hor ivcwrW ilKdw irhw, ijnHW ivcoN kuJ ku mYN pusqk ‘gurmiq pRkwS’ ivc pwTkW dy swhmxy pyS kIqIAW [ mwrc sMn 1947 ivc lwhOr Aqy AMimRqsr i&rkU &swd SurU ho gey [ iehnW ieqnI frwauxI Skl PV leI ik hzwrW ihMdU Aqy is`K jI-iBAwxy ^wlsw kwlj dy AMdr Aw vVy [ pVHweI dw swrw kMm ault-pult igAw [ idn-rwq &swdW dI dMd-kQw hI hr QW huMdI rihMdI sI [ mhInw fyF mhInw qW ‘Ahu Awey, Ahu Awey’ dy rOly ivc lµGwey; Aw^r smJ AweI ik ieh JgVy CyqI mu`kx vwly nhIN hn, qy ies by-cYnI ivc vDIk smW lµGwieAw nhIN jw skygw [ so, Bgq-bwxI ivcoN jyhVw ih`sw tIkw krnoN rih igAw sI, aus ƒ SurU krn dI swlwh kIqI [ pr, suriq Ajy rOilAW ivc bhuq iKMfI hoeI sI; ies ƒ itkwxy ilAwaux leI mYN tIky dw swrw KrVw muV ghu nwl piVHAw [ ies qrHW cyqw-SkqI ƒ qwzw kr ky kbIr jI dy slokW dw tIkw mYN 9 jUn ƒ SurU kIqw [ pihlW pihlW myrw ieh i^Awl bixAw hoieAw sI ik ieh Slok suK`ly hI hn, iehnW dw tIkw mYN ds bwrW idnW ivc mukw lvWgw [ pr ijauN ijauN ie`k ie`k kr ky mYN iehnW ƒ h`Q pwieAw, kbIr jI dIAW au~c aufwrIAW qy mYN hYrwn huMdw igAw [ ieqnIAW fUMGIAW rmzW nwl vwh pYx l`gw ik keI QweIN qW ie`k ie`k Slok ivc GMitAW-b`DI cu`BI lwxI pYNdI sI [ bVw Asgwh smuMdr in`ky ijhy ku`jy ivc bMd r`iKAw jwpdw sI [ keI isAwxy ivdvwnW qy prcwrkW dy mUMhoN hux qk mYN suxdw AwieAw sW—kbIr jI pRwxwXwm kirAw krdy sn; mws bwry kbIr jI dw mq is`K Drm nwl nhIN rldw ikauNik auh mws Kwx dI inKyDI kr gey hn; kbIr jI m`CI dw mws Kwxo vrj gey hn [ bWg Awidk bwry keI muslmwn prcwrk kbIr jI ƒ ieslwm qoN nwvwik& swbq krdy suxy jw rhy sn [ pr, au~c kotI dy fUMGy kvIAW ƒ EprI nzry vyiKAW ieh BulyKy pYxy kudrqI g`l sI [ jdoN ieh swry Slok mYƒ iek i^Awl-lVI ivc pRoqy hoey id`s pey, qW auhnW lokW dy pwey hoey BulyKy qy Brm-vihm myry mn ivcoN ieauN au~fy, ijvyN qyz hvw nwl DUM dw phwV au~f jWdw hY [ ies tIky dy nwl kbIr jI dy SlokW bwry hux mYN hyT-ilKIAW ivcwrW pwTkW dy swhmxy pyS kr irhw hW: (1) swry SlokW dw imlvW lVI-vwr Bwv [ (2) ieh ivcwr ik kbIr jI dy swry SlokW dI ieko hI imlvIN i^Awl lVI hY [ (3) kI kbIr jI vYSnv Bgq sn? (4) kbIr jI dy Slok Aqy gurU nwnk swihb [ ieh tIkw cUMik isr& SlokW dw hI hY, mYN kbIr jI dy SbdW ivcoN koeI gvwhI-pRmwx pyS nhIN kr irhw [ kbIr jI dy jIvn bwry pey hoey BulyiKAW au~qy kIqI ivcwr mYN ‘drpx’ dI pMjvIN poQI ivc pyS kr cukw hW jo pihlW ‘Bgq-bwxI stIk’ dy cOQy ih`sy ivc BI Cp cukI hY [ myry pwiqSwh siqgurU jI ny jo kuJ mYƒ b^iSAw hY aus dy Anuswr nyk-nIAqI nwl mYN ieh Bytw pyS krdw hW [ ho skdw hY ik keI s`jxW nwl keI QweIN myrw mq-Byd hovy [ iPr BI jy ikqy iksy iek-A`D s`jx ƒ hI ies imhnq dI rwhIN ies bwxI ivcoN koeI suAwdlw hulwrw Aw sikAw qW mYN Awpxy au~qy Awpxy siqgurU dI byAMq ikrpw smJWgw ik aus ny mYƒ aus ihl-jul qy rOly-r`py dy smy cMgy Awhry lweI r`iKAw [ 24, ^wlsw kwlj, AMimRqsr . . . . . . . swihb isMG nvMbr 19, 1947 . . . . . . . . . . . . . bI.ey. slok Bgq kbIr jIau ky kbIr jI dy SlokW dw lVI-vwr Bwv slok nµ: 1 qoN 12 qk: jd qoN sMswr bixAw hY mnu`K vwsqy suK dw ieko hI At`l inXm cilAw Aw irhw hY ik suK isr& nwm ismrn ivc hY; nIvIN qoN nIvIN jwiq dy bMdy vwsqy BI koeI bMdS nhIN hY [ mnu`K ikqnw BI DnwF hovy, qy, bwhroN bWkw bixAw hovy, nwm qoN ibnw ihrdy ivc sVn hI itkI rihMdI hY, qy, jd qk Dn Awidk sMswrk suKW dI lwlsw hY qd qk hir-nwm dw ismrn nhIN ho skdw, qy suK nhIN ho skdw [ pRBU dw nwm ismr ky ijs mnu`K dI ‘hau’ mu`kdI hY, aus dy swry igAwn-ieMidRAW dI rucI r`b vwly pwsy ho jWdI hY; pihlW aus ƒ Awpxw Awp cMgw jwpdw sI, hux aus ƒ dUijAW ivc gux id`sx lg pYNdy hn; pr ieh swrI brkiq gurU-dr qoN nsIb huMdI hY [ ‘hau’ ƒ mwrnw iek AYsw Blw kMm hY ijs ƒ swrw sMswr slwhuMdw hY [ inmRqw vwlw mnu`K, mwno cMdn dw bUtw hY jo sB ƒ sugMDI dyNdw hY [ ‘hau’ dy mwry hoey bMdy hnyrIAW rwqW vrgy kwly idl vwly huMdy hn, auh mwno, bWs hn jo cMdn dy nyVy huMdy hoey BI cMdn dI sugMDI qoN vWjy rihMdy hn qy Awpo ivc Kih-Kih ky sVdy hn [ mu`K Bwv: hir-nwm dw ismrn mnu`K vwsqy suK dw Asl swDn hY, qy ieh hir-nwm gurU-dr qy ipAW imldw hY [ grIb qoN grIb qy nIvIN qoN nIvIN jwiq dw bMdw vI hir-nwm ismr ky suKI ho jWdw hY [ slok nµ: 13 qoN 30 qk: dunIAwvI pdwrQW ƒ suK dw vsIlw smJ ky jo mnu`K hir-nwm ƒ ivswrdw hY auh Gwty ivc rihMdw hY; dunIAw dy rMg-qmwSy qy mhl-mwVIAW bldI B`TI vrgy hn ikauNik nwm ivswr ky dunIAw ivc msq bMidAW dy AMdr iqRSnw dI A`g bldI rihMdI hY qy swrI aumr mwieAw dI ^wqr Btkx kr ky iPr auh keI jUnW ivc Btkdy hn [ Ajyhy bMidAW dy mUMhoN jdoN BI inkldy hn mMdy bol hI inkldy hn; mnu`Kw jnm dy Asl mnorQ qoN KuMJ ky auh swrI aumr ^uAwr hI huMdy hn ikauNik mwieAw Anyk rUp Dwr ky sdw auhnW ƒ kurwhy pweI r`KdI hY [ ieqny duKI rih ky BI mwieAw vyVHy jIv mwieAw dw moh C`fx ƒ iqAwr nhIN huMdy; ieh jwxdy hoey BI ik ‘mrny hI qy pweIAY pUrnu prmwnµdu’ mwieAw dw moh iqAwg ky hir-nwm dy gwhk nhIN bxdy [ ijnHW bMidAW ny hir-nwm dy QW iv`idAw, rwj, Buieˆ Awidk ƒ izMdgI dw Awsrw-prnw bxw r`iKAw hY, auhnW dI sWJ-imqRqw BI ieqbwr-jog nhIN huMdI [ lµmIAW jtW vwly jW rof-mof sMinAwsI vyK ky iek igRhsqI ƒ ieh i^Awl pYdw ho skdw hY ik ieh lok qW ‘dunI’ C`f ky ‘dIn’ dy rsqy pey hoey hn [ pr ieh Zlq hY, koeI ByK jW bwhrlw iqAwg ‘dunI’ dy moh qoN bcw nhIN skdw, qy, jd qk ieh moh kwiem hY qd qk sihm ijMd ƒ KWdw hI rhygw [ ‘kwjl kI koTrI’ jgq ivcoN by-dwZ rihx leI hir-nwm hI vsIlw hY jo ‘swD sMgiq’ ivc irhW ismirAw jw skdw hY [ Ajb Kyf bxI peI hY! ‘dunI’ dw vpwrI jIv hr vyly mOq dy sihm hyT dibAw rihMdw hY, iPr vI ‘dunI’ dw moh iqAwgx ƒ iqAwr nhIN; ‘bn Pl pwky’ vWg ieh jnm BI AjweIN gvWdw hY qy muV cOrwsI dy lµmy gyV ivc pY jWdw hY [30[ 31 qoN 40 qk: srIr dw moh mnu`K ƒ ‘dunIAw’ dI doV-B`j v`l pRyrdw hY, jy ies dI cwh Anuswr mwieAw nw iek`TI hovy qW igly-guzwrIAW krdw hY [ pRBU dy gux BI gwvy qy igly-guzwrIAW BI krdw rhy—ieh ‘slwmu jbwbu dovy kry, muFh GuQw jwie’ [ pRBU nwl pRIq dI prK ivc auhI mnu`K pUrw auqrdw hY jo ‘dunIAw’ dy moh vloN mr ky hir-nwm dy ipAwr ivc jIau pYNdw hY [ ienswnI izMdgI, mwno, iek byVI hY, keI jUnW ivcoN lµGx krky ieh byVI purwxI ho cukI hY, AnykW jnmW dy kIqy kukrmW dy sMskwr ies byVI ivc mwno, Cyk hn, ies dunIAw dy moh ivc PisAw mnu`K fu`bw hI jwxo [ iPr, ieh moh krnw BI iks SY nwl? sohxw srIr Aw^r im`tI ivc iml jWdw hY, mhl mwVIAW C`fxy pY jWdy hn, Dn pdwrQ jWidAW icr nhIN lgdw [ muK Bwv: dunIAwvI pdwrQW qy BogW ƒ suK dw swDn smJ ky hir-nwm ivswirAW inrI ^uAwrI hI huMdI hY, qy iehnW nwl swQ BI nhIN inBdw [ slok nµ: 41 qoN 70 qk: ieh mnu`Kw jnm hI hir-nwm dy ismrn dw vylw hY; pr ieh nwm-Dn iek`Tw krn leI zrUrI hY ik mnu`K pihlW srIrk moh C`f ky ivkwrW nwloN sWJ iqAwgy [ iehnW BogW-ivkwrW dI pWieAW Asl ivc ieqnI ku hI jwxo, ijvy iksy h`tI qoN sOdw lY ky JUMgy vjoN rqw ku guV lY ky Kw leIdw hY [ dunIAw dy Bog qW ikqy rhy, jy iv`idAw Aqy BgqI ivcoN koeI ie`k cuxnI pY jwey, qW iv`idAw C`f ky hir-nwm hI cuxnw cwhIdw hY [ ieQy sMswr ivc jIv dI jogI vwlI hI cwr idn dI PyrI hY; ivkwrW dI A`g ivc pY ky ijs ABwgy jIv-jogI dI srIr godVI sV ky kolw ho geI, aus dy p`ly Kyh-^uAwrI hI pYNdI hY [ jy jIv dunIAwvI Bog iv`idAw Dn Awidk ƒ Awpxy jIvn dw Awsrw bxw ley, qW mwieAw dy ‘pWcau lirkw’ ies ƒ AswnI nwl hI gRs lYNdy hn ijvyN QoVHy pwxI ivc rihMdI m`CI ƒ JIaUr CyqI PV lYNdw hY [ ieh Bog suAwdly jwpdy hn, iPr BI pRBU dy nwm dy swhmxy dunIAw vwly ieh swry Awsry hoCy hn [ inKsmIAW qy mlwh-hIx byVIAW iT`lHW dy mUMh Aw ky fu`b jWdIAW hn, iesy qrHW ijs jIv dI izMdgI dI byVI dw koeI gurU-mlwh nhIN hY auh ivkwrW dIAW iT`lHW nwl t`kr Kw ky fu`b jWdI hY [ ivkwrI kusMgI qoN bco, nhIN qW iehnW kmzor jIv-hrn ivkwr-iSkwrIAW dy Fhy cVHnoN bc nhIN skygw [53[ qIrQW qy irhYS r`iKAW mn ivkwrW qoN bc nhIN skdw, au~cI jwiq ivc jnm lYxw BI koeI shYqw nhIN krdw, ismrn nwl hI mn pivqR ho skdw hY [ qIrQ-ieSnwn qy au~cI jwiq qW sgoN mn ƒ AhMkwr nwl hwQI vrgw bxw dyNdy hn [ jwiedwd dI mlkIAq dI lwlsw, mwieAw dI mmqw BI pRBU-crnW ivc juVn nhIN dyNdI [ ijs au~qy pRBU myhr kry, auh ikrq-kwr krdw hoieAw BI suirq pRBU-crnW ivc r`Kdw hY [ idn vyly ikrq-kwr kridAW suriq prmwqmw dI Xwd ivc r`Ko, rwq su`qy ipAW Awpxy Awp iDAwn auDr hI rhygw, ies qrHW au~Tdy bYTdy jwgdy su`qy hr vyly pRBU-crnW ivc juVn dI Awdq bx jwiegI [ pr jy swrw idn ‘bf bf rUMDih Twau’, jyhVI suriq swrw idn inrIAW m`lW m`lx ivc l`gI rhy, auh pRBU-crnW ivc nhIN juV skdI [ izMdgI dI swrI dOV-B`j m`lW m`lx vwsqy hI nhIN cwhIdI; pr dUjy pwsy, dunIAw C`f ky DUxIAW qpwieAW pu`Ty ltikAW BI r`b nhIN imldw [ AsW ikrq-kwr krnI hY, qy h`k dI ikrq kridAW aus dy dr qoN nwm dI dwiq BI mMgxI hY [ aus dI Xwd inrol aus dI b^SS hY iksy jp qp dw koeI mwx nhIN kIqw jw skdw, koeI h`k nhIN jqw skdw [65[ jy pBU dy dr qy itky rhIey qW ‘lwK AhyrI’ ‘pWcau lirkw’ Awidk ivcoN koeI BI jIvn dy shI rwh ivc rok nhIN pw skdw [ is&iq-swlwh dw hulwrw iek AYsI qwkq hY ik sMswrk moh dIAW iT`lHW ivcoN Afol hI mnu`K ƒ auqWh cu`k lYNdw hY qy fubxNo bcw lYNdw hY [ iPr BI ivkwrI bMdy ƒ ieh is&iq-swlwh cMgI nhIN lgdI, aus dw suBwau m`KI vWg ho jWdw hY [ jo sdw bd-bU vwly QW hI jWdI hY [ koeI AM\wxw hovy cwhy isAwxw hovy, jo BI hir-nwm dw ismrn iqAwgdw hY auh mwiek moh ivc fu`b ky Awqmk mOqy mr irhw hY, aus ƒ ivkwr AMdro AMdr KoKlw krI jWdy hn [70[ mu`K Bwv: ieh mnu`Kw jnm hI ismrn dw vylw hY, pr ivkwrW qoN bicAW hI ieh kmweI ho skdI hY [ qy, ijQy ismrn nhIN hY auQy ivkwr Aw dbWdy hn [ slok nµ: 71 qoN 101 qk: ijs mnu`K ƒ pRBU-dr qoN BgqI dI dwiq imldI hY auh sqI vWg ^uSI-^uSI srIrk moh ƒ swVdw hY, ivkwrW vloN mUMh moVdw hY [ gMny ƒ im`Tw rs imldw hY, aus dy v`ty ivc auh vylxy ivc pIVIdw hY, iqvyN guxW dy bdly Awpw-Bwv qoN mrnw hI pYNdw hY [ ies srIr dI pWieAW BI k`cy GVy vWg cwr idn dI hI hY, ies dw moh iqAwg ky gurU dy d`sy rwh qy qurnw cwhIdw hY, ikauNik rwKvyN ku`qy vWg ie`k mwlk dw ho rihx ivc Awdr qy suK hY, dr dr qy BtikAW inrwdrI qy du`K hY [ gurU-dr qoN ijs mnu`K ƒ ieh sUJ imldI hY ik iehnW kwmwidkW ny mYƒ r`b nwloN ivCoV id`qw hY, prmwqmw qoN ivCoVy dy Aihsws dw iek AYsw fMg aus ƒ v`jdw hY ik ivkwrW dw koeI mMqR aus auqy c`l nhIN skdw [ gurU-pwrs aus ƒ sonw bxw dyNdw hY, gurU-cMdn aus dy AMdr ismrn dI sugMDI pYdw kr dyNdw hY [ gur ivkwrW dI mwr qoN bcw ky mOq dw sihm dUr kr dyNdw hY [ ieQy sdw nhIN itky rihxw, mOq AwauxI hI hY, qW iPr mn-mMnIAW mOjW ivc pY ky mnu`Kw srIr gvw lYxw BwrI Bu`l hY, ieh muV CyqI nhIN imlygw [80[ ienswn ny prmwqmw dy gux ies vwsqy nhIN gwauxy ik guxW dw AMq pwieAw jw sky [ guxW dy nwl mn ƒ muV muV joiVAW mn ivc gux pYdw hoxy SurU ho jWdy hn, nIvIN jwiq Awidk vwlw inqwxw-pn dUr hox l`g pYNdw hY [ ijvyN prlok A`pVy pqI ƒ imlx dI ^wqr sqI h`s-h`s ky Awpxw srIr icKw ivc swVdI hY, iqvyN pRBU-pqI ƒ imlx vwsqy jIv-iesqrI is&iq-swlwh dI bRhm-AgnI iv`c srIrk moh ƒ swVdI hY, mn-pMCI mwieAw dy ip`Cy dOVnoN h`t ky pRBU-crnW ivc itikAw rihMdw hY, kusMg qoN bcy rhIdw hY qy ijMd Awqmk mOqy mrnoN bc jWdI hY [ inMidAw iek AYsw cMdrw doK hY mnu`K hornW dy AYb Poldw Poldw Awpxy mMd-jIvn vloN Avyslw ho jWdw hY; pRBU dI is&iq-swlwh ies ^qrnwk rsqy qoN bcWdI hY [ is&iq-swlwh qoN KuMJw hoieAw mnu`K kusMg ivc Psdw hY, shjy shjy aus dI koml ijMd ivkwrW ivc sV ky koly ho jWdI hY, auh hr vyly iK`Jdw qy sVdw hY [ ieh iK`J, ieh swVw, ieh kwlK mu`kx ivc nhIN AwauNdy, siVAw hoieAw mnu`K kusMg ivc bYTw hor sVdw hY qy sVn-iK`Jx dI ieh iek lµmI khwxI bxI rihMdI hY [ is&iq-swlwh dI brkiq nwl mn ivkwrW vloN mr jWdw hY, mn dy mrn nwl jwiq-AiBmwn, srIrk moh, iqRSnw, kusMg, inMidAw Awidk swry AYb dUr ho jWdy hn [81[ prmwqmw dw nwm hI ivkwrW vl Btkx qoN bcWdw hY, qy auh nwm-swD-sMgiq ivc imldw hY [ qy, swD auh hn ijnHW ny srb-ivAwpk pRBU ƒ cyqy r`iKAw hoieAw hY, auhnW sMgiq hI mn vwsqy SWqI dI ‘TOr’ hY [ pr ijnHW ny cyilAW cwtiVAW vwlw AfMbr rc ilAw hY, jo bMdgI v`loN KuMJ ky AwpxI syvw pUjw iv`c hI msq ho gey hn, auh ‘swD’ nhIN hn [ ienswnI au~c jIvn-rUp ru`K dI cotI qy ApVwx leI ‘swD’, mwno, fwlIAW hn ijnHW dw Awsrw lY ky mnu`K ny cotI qy A`pVnw hY; qy pr ByKI qy cyly-cwtVy hI bnwx vwly swD kmzor twhxIAW hn, iehnW dw Awsrw ilAW mUMh-Bwr if`g ky Awqmk mOqy mrn dw ^qrw pY jWdw hY [ ieh jo isr munw ky Awpxy Awp ƒ ‘swD’ smJdw iPrdw hY, jy ies ny Awpxy mn auqoN ivkwrW dI mYl nhIN dUr kIqI, qW isr dy kys munwieAW qW ieh ‘swD’ nhIN bx igAw, Ajyhy bMdy sgoN swkq huMdy hn, iehnW dI suhbiq ivc mn pivqR hox dy QW kwlw ho jWdw hY [ mn ƒ swDx vwly gurmuKW dI sMgiq ivc irhW idno-idn prmwqmw nwl ipAwr vDdw hI vDdw hY, AYsy suBwg bMidAW dI sMgiq kIiqAW jy ikrq-kmweI Gtx krky grIbI Awidk kSt BI Aw jwey qW ipAw Awvy [ mu`K-Bwv: guxW dy v`ty Awpw-Bwv qoN mrnw hI pYNdw hY, ivkwr C`fxy hI pYNdy hn, gux gwvx dI brkiq nwl jwiq-AiBmwn, srIrk moh, iqRSnw, kusMg, inMidAw Awidk swry AYb dUr ho jWdy hn [ pr is&iq-swlwh dI ieh dwiq swD sMgiq ivcoN imldI hY [ slok nµ: 102 qoN 131 qk: ‘qnu Dnu’ jwx qy BI jy swfw mn ‘rwmih nwim’ smwieAw rhy qW BI ieh sOdw bVw ssqw hY ikauNik nwm dI brkiq nwl srIrk moh mwq pY jWdw hY; auh mn hI nhIN rih jWdw jo srIrk moh dw vwjw vjWdw hY [ vyd AwidkW dw krm-kWf ivkwrW qoN nhIN bcw skdw, bwhrly Drm-ByK nwl lok qW BwvyN pqIj jwx, pr AMdrly pwp prmwqmw qoN luky nhIN rih skdy [ prmwqmw dw ismrn C`fx dw hI nqIjw hY ikqy koeI swrI aumr inrw t`br hI pwldw pwldw Awqmk mOqy mr jWdw hY, ikqy koeI AONqrI jwhl znwnI AOlwd dI ^wqr rwq ƒ mswx jgwx qur pYNdI hY, ikqy koeI iesqRI sIqlw Awidk dw vrq r`KdI iPrdI hY [ auN\ ismrn krnw BI koeI sOKI kwr nhIN hY, dunIAw dy csky Cfxy pYNdy hn [ qy, jo koeI ismrn krdw hY aus dw Awpxw Awqmw aus dw ipMf aus dI kul sB pivqR ho jWdy hn [ ismrx-hIn rwj-Bwg dy suK nwloN mMg ky KwDw tu`kr cMgw hY jy izMdgI dy idn pRBU dI Xwd ivc guzrn, ikauNik nwm qoN ibnw hor koeI iksy dw qoV inBx vwlw swQI nhIN huMdw [ pr pRBU Awp hI myhr kry, qW hI ieh jIv gux gw skdw hY [ ijs au~qy ismrn dI b^SS nhIN huMdI aus dw swrw hI t`br (A`KW, kMn, n`k Awidk swry hI ieMidRAW dw tolw) ivkwrW ivc zrUr fu`b jWdw hY [115[ ismrn dI dwiq gurmuKW dI sMgiq ivc hI imldI hY [ sqsMg ivc jwx l`igAW koeI Awsry nhIN FUMFxy cwhIdy, koeI swQ nhIN aufIkxw cwhIdw, ikauN ik Awm qOr qy hryk jIv mmqw ivc b`Jw ipAw hY, Awsry q`kidAW mqW mmqw-b`Jy swQI dI pRyrnw ivc hI Aw jwvIey [ ieh mmqw dI jyvVI ieqnI p`kI huMdI hY ik s`Qr qy ipAw mnu`K BI pRBU ƒ Xwd krn dy QW sYnqW nwl hI sMbMDIAW ƒ r`KI-rKweI mwieAw dIAW g`lW smJwx dy jqn krdw hY [118[ pRBU-dr qoN ismrn dI dwiq mMgo [ prmwqmw dy sohxy crnW dI Xwd dy hulwry dw Anµd Ajyhw huMdw hY ik iksy surg Awidk dw suK ies dI brwbrI nhIN kr skdw, qy nrk Awidk dw koeI fr nyVy nhIN Fukdw [122[ pr Bwg-hIx mnu`K dw hwl vyKo! kUMj vWg ies dI suriq hr vyly mwieAw dI mlkIAq dI qWG ivc hI itkI rihMdI hY, qy ppIhy vWg sdw ieh ivlkdw hI rihMdw hY [ mwieAw dI mmqw dw ieh hnyrw jnmW jnmWqrW qk ies dI ^lwsI nhIN krdw; pRBU crnW qoN ivCuV ky mwieAw dI ^wqr ieh dr dr qy qrly lYNdw hY [ iPr BI moh dI ies im`TI nINd ivcoN jwgx ƒ ies dw ic`q nhIN krdw, kdy nhIN socdw ik iek idn ieh sB kuJ sdw leI C`f jwxw peygw [ Asl g`l ieh hY ik ieh jwg gurmuKW dI sMgiq ivc irhW Aqy swkqW qoN pry hitAW hI Aw skdI hY [131[ mu`K Bwv: pRBU dw ismrn C`ifAW keI iksm dy sihm qy Brm-vihm Aw dbWdy hn [ pRBU dy crnW ivc juVy rihxw sB qoN cMgw surg Aqy ivCuVnw nrk hY [ pr ieh ismrn qdoN hI ho skdw hY jy BilAW dI sMgiq ivc itky rhIey Aqy swkqW dI suhbiq qoN bcy rhIey [102 qoN 103[ slok nµ: 132 qoN 183 qk: swDwrn qOr qy ismrn dI Awdiq pkwx dw smw buFypy qoN pihlW pihlW hI huMdw hY, auN\ hY ieh inrol b^SS; buFypw hovy cwhy juAwnI, ismrn auhI krdw hY ijs au~qy myhr hovy [ qy, jo BwgW vwly pUrI srDw ivc rih ky Xwd ivc juVy rihMdy hn auhnW dw jIvn kbUl pYNdw hY [ pr mUrqI-pUjw qy qIrQ-ieSnwn dy, ‘Brvwsy jo rhy, bUfy kwlI Dwr’ [ pMifqW dI ies kYd ivcoN inkl ky prmwqmw dw ismrn kro, qy A`j-k`l AwKidAW smw AzweIN nwh jwx idE [138[ prmwqmw dI Xwd qoN KuMiJAw hoieAw mnu`K BwvyN ikqnw hI cusq-cwlwk id`sdw hovy, Asl ivc auh Akl qoN s`Kxw huMdw hY [ isAwxw ausy ƒ jwxo jo pRBU dI BgqI qoN nhIN KuMJdw; auh mnu`K BOry vWg pRBU-ipAwr dI sugMDI ivc lIn rihMdw hY [ jo mnu`K inrw kutMb dy gwVH ivc PisAw ipAw hY, prmwqmw dw Bjn aus dy ihrdy qoN lWBy hI rih jWdw hY, Ajyhy swkqW nwloN qW sUr hI cMgw jo ipMfW dy duAwly dw gMd Kw ky ipMf ƒ sw&-suQrw r`Kdw hY [ inrw Dn kmwx vwly bMdy aumr AjweIN gvWdy hn, pr inry ByK ƒ hI BgqI-mwrg smJx vwly BI kuJ nhIN K`t rhy [ AiBmwn iqAwgxw hY, ihrdy ƒ koml bnwxw hY, sB nwl Ajyhw sWvW slUk krnw hY ik ‘jYsw hir hI hoie’ vYsw bxnw hY—AjyhI AvsQw ivc ApVy mnu`K ƒ sqsMg qoN vDIk ipAwrw QW lgdw hY, aus dw mn aus p`qx qy jw itkdw hY ijQy sihj-AvsQw hY qy ijQy mwiek pdwrQW dy PurinAW vloN suM\ hY [ Ajyhy mnu`K dy au~cy jIvn dI kImq nhIN pY skdI [153[ pr “aUc Bvn knkwmnI” Awidk pdwrQW ivc msq rihx krky ieh hIrw-jnm “kaufI bdlY’’ jWdw hY ikauNik dunIAw dIAW mOjW dy ‘loB’ dy kwrn mnu`K Awqmk mOq shyV lYNdw hY [ (ies dw ieh Bwv nhIN ik dunIAw ‘iqAwg’ ky ikqy jMglIN jw bYTxw hY, ieh qrIkw qW sgoN mwn-AhMkwr pYdw krdw hY [ hIry jnm ƒ “kaufI bdlY” jwx qoN bcwx dw b`s, ieko hI rsqw hY, auh hY siqgurU dI srn [ pr gurU-dr qy BI rsmI qOr qy nhIN Awauxw [ AwpxI cqurweI C`f ky gurU dy d`sy rwh au~qy qurnw hY) so, “ibKY kau mWg” svwrn vwlI “CqRpiq kI nwir” nwloN “hir jn kI pinhwr” BwgW vwlI hY ikauN ik swD sMgiq ivc rih ky “Eh ismrY hir nwmu” [ (gur-Sbd dI brkiq nwl hir-nwm dI kdr jwnx vwly vfBwgI bMdy sMq-sMg ivc rl ky bVy iK`c ipAwr nwl prmwqmw dI is&iq-swlwh krdy hn [ ie`Qy ieh g`l cyqy r`Kx vwlI hY ik iek qW prmwqmw qoN ibnw iksy hor dyvI dyvqy dI pUjw nw kro, dUjy, prmwqmw dw imlwp isr& sqsMg ivc hY, krm kWfI pMifqW A`gy n`k nwh rgVdy iPro [ krm-kWf dI kYd ivc kulwrIq BI bVw jkV r`KdI hY, ies ƒ BI infr ho ky iqAwgxw peygw) [ inrIAW jwiedwdW dIAW m`lW m`lx nwloN mMgqw bx ky Gr Gr qoN mMgI hoeI rotI Kw ky guzwrw kr lYxw cMgw hY ikauNik mlkIAqW bxwieAW mnu`K dy AMdr iK`J-sVn pYdw huMdI hY [ pRBU sMswr dy z`ry z`ry ivc v`sdw hovy, pr lok m`lW m`lx dy Awhry l`g ky iqRSnw A`g ivc sVdy hoey aus Gt-Gt vwsI ƒ nwh pCwx skx—ieh ikqnI hsriq-BrI Gtnw hY! mlkIAqW qoN pYdw hoeI AMdrlI qpS dy kwrn mnu`K dy igAwn-ieMidRAW ivcoN pRBU vwly pwsy dI lo GtdI jWdI hY; mwieAw Anyk rUpW ivc mnu`K ƒ moh rhI hY, mnu`K ies mwieAw dI hryk mOj ƒ AwpxI mlkIAq bxwx dI koSS krdw hY [ so, m`lW m`lx qoN pYdw hoeI AMdrlI A`g, mwno, hryk pwsy vloN l`gI hoeI hY [ jo mlkIAq bnwx dI ies koSS vloN by-prvwh rihMdy hn, auhnW ƒ dunIAw mUrK AwKdI hY [ ijs iksy ƒ iv`idAw hwsl krn dw mOkw imilAw hY aus ƒ cwhIdw hY ik aus dI rwhIN dunIAw mlkIAqW ivc iK`Jx dy QW ivcwrvwn bxy Aqy prmwqmw dw ismrn kry [173[ ijvyN s`pW nwl iGirAw hoieAw BI cMdn dw bUtw AwpxI AMdrlI TMFk nhIN iqAwgdw, iqvyN ismrn dI brkiq nwl sMq-gurmuK k®oVW BYVy bMidAW nwl vwh pYx qy BI SWq suBwau nhIN C`fdw [ hzUrI ivc rihx vwly ƒ pqw huMdw hY ik mwieAw dI sVn qoN bcx leI mwieAw dy rcnhwr pRBU dy crnW ivc juVy rihxw hI shI qrIkw hY [ mwieAw dy Asr hyT sdw ieh ^qrw rihMdw hY ik jIv gVy (Aihx) vWg kTor nwh bx jwey, ies ƒ AMqr Awqmy (sUrj dy) in`G dI loV hY, ieh in`G (ipAwr) qy ieh sIqlqw gurU prmwqmw dy crnW ivc juiVAW imldy hn [ Ajb Kyf bxI peI hY! jIvn dy ies Byq ƒ nwh smJx kr ky lok dwJn, sMsy, kTorqw Awidk ivc ivlkdy BI rihMdy hn qy ivkwrW dw KihVw iPr BI nhIN C`fdy [ pRBU-crnW ivc juVy rihx vwlw bMdw ies mwieAw dw sdw twkrw krdw hY, auN\ ieh kMm bVw hI AOKw hY [ jo BwgW vwlw mnu`K gurU dy Sbd-nyzy dI s`t shwrdw rihMdw hY, ibrhxI nwr vWg aus dy AMdr pRBU pqI dy imlx dI qWG pYdw ho jWdI hY qy mwieAw vwly dwJn, sMsy Awidk aus ƒ duKI nhIN kr skdy [183[ mu`K Bwv: vyly-isr jdoN ik srIr ivc siqAw hY prmwqmw dw Bjn kro [ jgq ivc byAMq ivkwr qy JMbyly hn jo ienswnI izMdgI ƒ duKI bxweI r`Kdy hn, iehnW qoN bcy rihx leI pRBU-crnW ivc juVy rihxw hI shI qrIkw hY [ slok nµ: 184 qoN 227 qk mzhb ny, mzhb dI rhu rIqI ny, bWg inmwz h`j Awidk ny, idl dI s&weI isKwxI hY; pr jy irSvq qA`sb Awidk nwl idl inrdeI ho cukw hY, qy, jy sgoN iehI Dwrimk kMm idl ƒ hor kTor bxweI jw rhy hn, qW iehnW dy krn dw koeI lwB nhIN hY [ ijs mnu`K dy Awpxy mn ivc SWqI nhIN AweI, aus dy Bwxy r`b ikqy BI nhIN hY [ jwnvr dI kurbwnI id`iqAW pwp nhIN b^Sy jWdy, ieh mws qW kurbwnI dyx vwly rl iml ky Awp hI Kw lYNdy hn [188[ bRwhmx pwsoN jnyaU puAw ky, aus ƒ gurU Dwr ky, Twkur-pUjw Aqy idn-idhwr smy bRhmx dI syvw ƒ ihMdU Awpxw mu`K Drm smJ lYNdw hY; pr ies g`l vl auh kdy iDAwn nhIN dyNdw ik jIvn ivc kIh &rk ipAw hY [ prweI inMdw krnI qy suxnI, ivkwrW vwly pwsy jwxw, AhMkwr—Ajyhy mMd krmW ƒ iqAwgx dw i^Awl BI nhIN AwauNdw, iPr BI smJdw hY ik mYN gurU-pRohq vwlw hW [ pr jy pRBU dI imhr nwl mnu`K ƒ gurU iml pey, gurU ies dI srIr-DrqI ƒ Ajyhw sMvwr dyNdw hY ik ieh Awpxw jIvn BI sPlw kr lYNdw hY qy hornW dI BI syvw krdw hY, koeI ivkwr koeI kusMg ies ƒ ies sohxy rsqy qoN auKyV nhIN skdw [196[ ^udw dy nwm qy gW Awidk dI kurbwnI dy dyxI, rl iml ky Kw pI jwxw sB kuJ Awp hI, qy iPr ieh smJ lYxw ik ies kurbwnI dy ievz Aswfy gunwh b^S id`qy gey hn—ieh bVw Bwrw BulyKw hY [ ^udw ƒ ^uS krn dw ieh qrIkw nhIN hY, ^udw ^uS huMdw hY idl dI pwkIzgI-pivqRqw nwl [ jy idl ivc kTorqw qy ivkwr hn, qW AnykW vwrI r`j krn qy BI ^udw ^uS ho ky hwjI ƒ dIdwr nhIN dyNdw [201[ ienswn dy ihrdy dI dÍYq-myr-qyr ienswnI izMdgI dy s&r ivc iek bVI AOKI GwtI hY [ ies ‘die’ ƒ imtwx leI nwh h`j nwh kurbwnIAW, nwh Twkur-pUjw, nwh bRhmx dI syvw, nwh iqAwg qy nwh jog-swDn—ieh koeI shwieqw nhIN krdy [ isr& ieko hI qrIkw hY, auh ieh ik Awpxw Awp pRBU dy hvwly kr ky aus ƒ Xwd kIqw jwey [ jo mnu`K ‘duie’ ivc Psy rih ky ismrn nhIN krdy, iksy BI pdwrQ dy imlx nwl auhnW dy mn dI dOV-B`j mu`kdI nhIN, AwsW hor vDdIAW jWdIAW hn qy ismrn v`loN A`j-Blk kridAW isr qy mOq Aw A`pVdI hY [ (gurU qoN ibnw ieh jIv-twl-mtoly krn qy mjbUr hY, ikauNik ies dw suBwau ku`qy vrgw hY, ies dI vwdI hI ieh hY ik hr vyly murdwr dy ipCy dOVdw iPry [ jy cMgy BwgW nwl ies ƒ gurmuK dw myl ho jwey, qW BlweI vl prq pYNdw hY [ bVw sucyq rihx dI loV hY ikauNik kusMg dI bYTk Bly bMdy ƒ BI Aw^r ivkwrW dI mwr puAWdI hY—mhlw 5) [ dunIAw dI ikrq-kwr C`fxI nhIN ieh kridAW hoieAW hI AsW Awpxw ic`q inrMjn nwl joV r`Kxw hY ikauNik Asl swQI prmwqmw dw nwm hI hY [ iksy ^ws inXq smyN pUjw-pwT kr ky swrw idn T`gI-DoKy dI ikrq krnI ieauN hI hY ijvyN c`kI pIh pIh ky joiVAw hoieAw Awtw ic`kV ivc ifg pey; jW, ijvyN rwq vyly jgdw dIvw h`Q ivc PiVAw hoieAw hovy, dIvy dw cwnx huMidAW BI mnu`K iksy KUh ivc jw if`gy [ ismrn Bjn dy nwl nwl h`k dI ikrq-kmweI A`q zrUrI hY [216[ swk sMbMDIAW dw moh Aqy T`gI dI ikrq-kwr jIv ƒ ijMd-dwqw pRBU nwloN ivCoVdy hn, qy, pRBU nwloN ivCuVI ijMd ƒ suK ho hI nhIN skdw [ inrw Gr-bwr mhl mwVIAW dw SOk BI Awqmk mOq dw kwrn hI huMdw hY, ikauNik lwlc-A`itAw jIv hr vyly mieAw dIAW socW hI socdw rihMdw hY [ ijMd ƒ qy igAwn-ieMidRAW ƒ bwhrly BYVy AsrW qoN bcw ky r`Kx dw ieko hI qrIkw hY ik Avyslw-pn C`f ky hr vyly prmwqmw ƒ ismrdy rhIey [ ismrn qoN KuMiJAW ieh srIr AnykW ivkwr-rUp au~gy ru`KW dw iek jMgl bx jWdw hY ijs ivc mn-hwQI md m`qw hoieAw iPrdw hY [ sqsMg ivc Aw ky ies mn ƒ gurU dy hvwly krnw peygw, qW hI ismrn dI dwiq imldI hY; nhIN qW dunIAw dy KpwixAW ivc pY ky mnu`K AijhI Awqmk mOqy mrdw hY ik nwh hI iehnW DMiDAW ivcoN ies ƒ kdy vyhl imldI hY qy nw hI ieh kdy prmwqmw dw nwm mUMhoN aucwrdw hY, Aw^r aumr bIq jwx qy jm mOq dw ngwrw Aw vjWdy hn [227[ mu`K Bwv: ienswn dy ihrdy dI myr-qyr iek AYsI AOKI GwtI hY ik ies ƒ imtwx leI nwh h`j nwh kurbwnIAW, nwh Twkur-pUjw nwh bRwhmx dI syvw, nwh iqAwg qy nwh jog swDn—koeI BI shYqw nhIN krdw [ sqsMg ivc Aw ky mn ƒ gurU dy hvwly kr ky prmwqmw dw nwm ismrnw hI ieko iek shI qrIkw hY [ Slok nµ: 228 qoN 243 qk: ivkwrW qy vwd-ivvwd dI qpS nwl qp rhy ies sMswr ivc prmwqmw dw nwm hI TMF dyx vwlw hY, ieh nwm gurmuKW dI sMgiq ivcoN imldw hY [ so, QoVw-bhuq ijqnw BI smW imly, sqsMg zrUr krnw cwhIdw hY [ pr keI lok AYsy BI huMdy hn jo sqsMg ivc jw ky rwm-rwm BI kr AwauNdy hn qy auQoN Aw ky ivkwrW ivc BI ksr nhIN r`Kdy [ Ajyhy bMidAW dy swry Dwrimk au~dm insPl jWdy hn [ sq sMg ivcoN ieh lwB K`txw hY ik dunIAw dy rsW nwl KyfW Kyfx dy QW jIv ikrq-kwr krdw AwpxI suriq ƒ sdw pRBU-crnW ivc joVI r`Ky qy iksy pRwxI-mwqR qoN ies ƒ n&rq nwh rhy [ ieh gux krm-kWfI bRwhmx qoN nhIN iml skdw, auh qW Awp hI krm-kWf dIAW aulJxW ivc pY ky Awqmk mOqy mr cukw huMdw hY; ikauNik krm-kWf ivcoN inrI haumY hI inkldI hY, haumY qy hir-nwm dw kdy myl nhIN ho skdw [ so, jy pRBU-ipAwr dI Kyf Kyfx dI s`Dr hY, qW jnyaU Awidk dy ky gurU bx bYTx vwly bRwhmx qoN ht ky nwm dy rsIey gurU dI srn AwE; nwm dy rsIAW dI sMgiq qoN ibnw prmwqmw dy nwm dI pRwpqI nhIN ho skdI [ nwm qoN KuMiJAW sdw du`K hI du`K hY [ mnu`Kw jnm dw mnorQ hI ieh hY ik jIv pRBU dw nwm ismry [ mu`K Bwv: ivkwrW qy vwd-ivvwd dI qpS ivc sV rhy sMswr ƒ TMFk ApVwx vwlw kyvl hir-nwm hI hY, qy ies dI pRwpqI nwm dy rsIey gurmuKW pwsoN hI ho skdI hY [ kbIr jI dy swry SlokW dw smu`cw Bwv 1 qoN 12 qk hir-nwm dw ismrn mnu`K vwsqy suK dw Asl swDn hY, qy ieh hir-nwm gurU-dr qy ipAW imldw hY [ ZrIb qoN ZrIb qy nIvIN qoN nIvIN jwiq dw bMdw BI hir-nwm ismr ky suKI ho jWdw hY [ 13 qoN 40 qk: duinAwvI pdwrQW qy BogW ƒ suK dw swDn smJ ky hir-nwm ivswirAW inrI ^uAwrI hI huMdI hY, qy iehnW nwl swQ BI nhIN inBdw [ 41 qoN 70 qk: isr& ieh mnu`Kw jnm hI hir-nwm dy ismrn dw vylw hY, pr ivkwrW qoN bicAW hI ieh kmweI ho skdI hY [ qy, ijQy ismrn nhIN hY auQy ivkwr Aw dbWdy hn [ 71 qoN 101 qk: hir-nwm ismrn dI brkiq nwl jwiq-AiBmwn, srIrk moh, iqRSnw, kusMg, inMidAw Awidk swry AYb dUr ho jWdy hn [ pr is&iq-swlwh dI ieh dwiq swD sMgiq ivcoN imldI hY [ 102 qoN 131 qk: pRBU dw ismrn C`ifAW keI iksm dy sihm qy Brm-vihm Aw dbWdy hn [ pRBU dy crnW ivc juVy rihxw sB qoN cMgw surg Aqy ivCuVnw nrk hY [ pr ieh ismrn qdoN hI ho skdw hY jy BilAW dI sMgiq ivc itky rhIey Aqy swkqW dI suhbiq qoN bcy rhIey [ 132 qoN 183 qk: vyly-isr jdoN ik srIr ivc s`iqAw hY prmwqmw dw ismrn kro [ jgq ivc byAMq ivkwr qy JMbyly hn jo ienswnI izMdgI ƒ duKI bxweI r`Kdy hn, iehnW qoN bcy rihx leI pRBU-crnW ivc juVy rihxw hI shI qrIkw hY [ 184 qoN 227 qk: pRBU-crnW qoN ivCoVw ienswnI jIvn ivc iek bVI duKdweI AvsQw hY, ies ƒ imtwx leI nwh h`j nwh kurbwnIAW, nwh Twkur-pUjw nwh bRhmx dI syvw, nwh Gr dw iqAwg qy nwh jog-swDn—koeI BI shYqw nhIN krdw [ sqsMg ivc Aw ky mn ƒ gurU dy hvwly kr ky prmwqmw dw nwm ismrnw hI ieko iek shI qrIkw hY [ 228 qoN 243 qk: ivkwrW qy vwd-ivvwd dI qpS ivc sV rhy sMswr ƒ TMFk ApVwx vwlw kyvl hir-nwm hI hY, qy ies dI pRwpqI nwm dy rsIey gurmuKW pwsoN hI ho skdI hY [ swry SlokW dw imlvW mu`K Bv: pRBU dy crnW qoN ivCoVw iek mhw iBAwnk rog hY jo (srIrk moh, jwiq-AiBmwn, kusMg, inMidAw, iqRSnw, vwd-ivvwd Awid) keI rUpW ivc mnu`K ƒ duKI kr irhw hY [ suKI hox dw ieko hI qrIkw hY ik sqsMg ivc gurU dI srn pY ky hir-nwm ismrIey [ mnu`Kw jnm dw mnorQ hI ieh hY ik mnu`K pRBU dw nwm ismry [ kbIr jI dy swry Slok ieko hI mwlw dy moqI hn swfy iek ivdvwn s`jx kbIr jI dy SlokW bwry ilKdy hn ik ieh Slok ivkoilqry hox krky i^Awl dI lVI FUMFx dI loV nhIN [ iesy qrHW PrId jI dy SlokW bwbq BI ilKdy hn ik PrId jI dy Slok BI kbIr jI dy SlokW vWg ivkoilqry hox krky i^AwlW dI sMglI l`Bx dI loV nhIN [ bwkI tIkwkwrW ny ieh g`l KulHy l&zW ivc BwvyN nhIN ilKI, pr auhnW dy tIikAW qoN sw& id`sdw hY ik auh BI iesy hI i^Awl dy hn [ iksy BI tIkwkwr ny ikqy BI SlokW dI Awpo ivc dI sWJ l`Bx dI koSS nhIN kIqI [ ieh ivcwr ikauN zrUrI hY? iehnW SlokW ivc i^Awl dI sWJI lVI hY jW nhIN, ieh Slok ivkoilqry hn jW imlvyN—ies mzmUn auqy ivcwr krnI cuMc-igAwnqw nhIN hY [ pwTk s`jx ies BulyKy ivc nwh pYx ik mYN &wlqU g`lW ivc auhnW dw kImqI smw zwieAw krn l`gw hW [ sMn 1944 ivc mYN PrId jI dy SlokW dw tIkw Cpvwx leI Sihr igAw [ auQy iek is`K s`jx jo pMjwbI pusqkW ilKx krky pMjwbI nwl ipAwr krn vwilAW ivc kw&I nwm K`t cukw hY, mYƒ iml ipAw [ pihly idn hI swfI jwx-pCwx bxI [ myry h`Q ivc PrId jI dy stIk SlokW dw KrVw vyK ky aus ilKwrI s`jx ny Awpxy Awp hI bwbw jI dI vifAweI ivc AwKxw SurU kr id`qw ik PrId jI dy Slok piVHAW ies nqIjy au~qy A`pVIdw hY ik auh dunIAw qoN A`ky hoey sn; auhnW dI bwxI FihMdy pwsy vl lY jWdI hY [ qy, Awpxy ies iv`dvqw-Bry kQn dI pRoVHqw vwsqy aus s`jx ny qurq hI PrId jI dw iek Slok BI suxw id`qw: PrIdw ij idih nwlw kipAw, jy glu kpih cuK ] pvin n ieqI mwmly, shW n ieqI duK ]76] krqwr dy rMg! ijs sRI gurU gRMQ swihb jI dI bwxI ƒ AsI AwpxI izMdgI dw Awsrw-prnw smJdy hoey aus A`gy Adb-sqkwr nwl qy inmRqw-ADIngI nwl isr invWdy hW, ausy ivc ikqy Ajyhy AMg BI smJI bYTy hW jo swƒ dunIAw vloN A`ky hoey jwpdy hn jo swƒ FihMdy pwsy lY jWdy id`sdy hn [ ies dw nwm srDw nhIN hY; ieh qW: slwmu jbwbu dovY krY, muFhu GuQw jwie ] pr ieh AkyvW iknHW ƒ id`s irhw hY? auhnW ƒ jo iehnW SlokW ƒ ivkoilqry smJdy hn [ (PrId jI dy ies Slok ƒ Aqy PrId jI bwry hor keI BulyiKAW ƒ smJx vwsqy pVHo ‘PrId-bwxI stIk’) [ kbIr jI dI bwbq BI Aijhy BulyKy keI ivdvwn prcwrkW dy mUMhoN suxn ivc AwauNdy rihMdy hn ik kbIr jI qW vYSnv Bgq sn [ auh mws dy ivru`D pRcwr krdy hn qy AsI is`K mws Kwx dy h`k ivc hW [ (ies mzmUn au~qy Agly lyK ivc ivcwr kIqI jwiegI) [ Ajyhy srDw-hIn bol AsI ikauN bol rhy hW? isr& ies vwsqy ik AsI iehnW SlokW ƒ ivkoilqry jwx ky Asl lVI ivcoN v`Krw k`F ky pVHdy hW [ jy AsW iQVkx qoN bcxw hY, qW ieh cyqw r`KIey ik AsI smu`cy sRI gurU gRMQ swihb ƒ isr invWdy hW, isr invwx vyly kdy BI iksy is`K dy idl ivc ieh ivqkrw nhIN Aw skdw ik AsIN isr& gur-mhlW dI bwxI dw sqkwr kr rhy hW [ gurU nwnk dyv jI qoN lY ky gurU goibMd isMG jI qk guirAweI isr& ie`k ie`k ivAkqI ƒ imldI rhI hY, kdy BI iksy gur-ivAkqI dw v`Ko-v`K i^AwlW vwlw swrw prvwr ‘gurU’ nhIN AKvw sikAw [ qy, hryk gur-ivAkqI sdw inrol auhnW i^AwlW dw huMdw sI jo siqgurU nwnk dyv jI dy sn: joiq Ehw jugiq swie, sih kwieAw Pyir pltIAY ] gurU goibMd isMG jI ny BI ie`ko gur-ivAkqI ƒ guirAweI sONpI sI, auh hn sRI gurU gRMQ swihb [ ieQy BI ‘joiq Ehw jugiq swie’ hI ho skdI hY [ iksy ie`k QW BI ‘joiq’ Aqy ‘jugiq’ ivc rqw Br BI &rk nhIN ho skdw [ gurU gRMQ swihb dI swrI bwxI bwry ieh inSwnw A`KW A`gy r`K ky pihlW ieQy AsW ieh ivcwrnw hY ik kbIr jI dy swry SlokW dw ie`ko hI imlvW mzmUn hY, swry ieko hI i^Awl-lVI ivc pRoqy hoey hn [ pwTkW dI shUlq vwsqy mYN swry SlokW dw imlvW Bwv, smu`cw Bwv, Aqy mu`K Bwv v`Kry BI pUry ivsQwr nwl dy id`qy hn [ pr ijnHW pwTkW ny Awpo AwpxI ivcwr-ksv`tI vrq ky ies au~pr-id`qy i^Awl dI hor vDIk fUMGweI ivc jwxw hY, auhnW dI shYqw vwsqy kuJ ku g`lW pyS kIqIAW jWdIAW hn— *** 1. mu`Flw Aqy A^Irlw i^Awl ie`ko hI hY: pihly Slok ivc kbIr jI ilKdy hn: kbIr myrI ismrnI, rsnw aUpir rwmu ] Awid jugwdI sgl Bgq, qw ko suKu ibsRwmu ]1] (pMnw 1364) ik jo mnu`K hir-nwm ƒ ivswr ky iksy hor QW qoN suK-SWqI dI Aws r`Kdy hn auh aukweI Kw rhy hn [ sB qoN A^rIly Slok nµ: 243 ivc kbIr jI ny ieh mohr lw id`qI hY qy &Yslw dy id`qw hY ik b`s! hir-nwm hI igRhsqI dw mu`K Drm hY; jy hir-nwm ƒ ivswr ky sMswrk BogW Aqy ivkwrW qoN mnu`K suK Bwldw hY qW ieh ies dw kmlw-pn hY [ mnu`K vwsqy Gr-bwrI jIvn izMdgI dw shI rsqw hY, pr auh BI qdoN hI, jy ies ivc hir-nwm ismry; nhIN qW jIvn gMdw kr lYx nwloN Gr-bwr C`f dyvy [ ilKdy hn: kbIr jau igRhu krih q Drmu kru, nwhI q kru bYrwgu ] bYrwgI bMDnu krY, qw ko bfo ABwgu ]243] ijs i^Awl qoN iehnW SlokW ƒ kbIr jI ny SurU kIqw hY, auQy hI Aw ky ^qm kIqw hY [ 2. kyNdrI i^Awl ‘ismrn’ dy v`K v`K pihlU: swry hI SlokW ivc ieko hI mzmUn ‘hir-nwm dw ismrn’ auqy aus dy v`K-v`K pihlU lY ky ivcwr kIqI geI hY [ ies idRStI-kox qoN AsW iehnW swry SlokW ƒ A`T ih`isAW ivc vMifAw hY, qy hryk ih`sy dw v`Ko-v`Krw imlvW Bwv qy mu`K Bwv id`qw hY [ pwTk s`jx auhnW ƒ pVH ky Awp hI ivcwr lYxgy ik ieh Slok ivkoilqry nhIN hn [ (a) Slok nµ: 1 qoN 9 qk ghu nwl pVH ky vyKo [ ‘rwm...suKu ibsRwmu’ qoN SurU ho ky iehI i^Awl keI rUpW ivc cl ky ‘ijh mUAY suKu hoie’ qy Aw A`pVdw hY [ sw& qOr qy ieko hI lVI hY [ (A) is&iq-swlwh dI brkiq—‘sqI’ dw sunyhw: Slok nµ: 81 qoN 91 qk ghu nwl pVHo [ nµ: 81 ivc prmwqmw dy gux gwvx dw izkr hY; ies qoN Agly 9 SlokW ivc kbIr jI ilKdy hn ik is&iq-swlwh dI brkiq nwl nIvIN jwiq vwlw inqwxw-pn srIrk moh, mn dI Btkxw, kusMg, inMdw Awidk AYb dUr ho jWdy hn [ A^Irly Slok nµ: 91 ivc iPr smu`cy qOr qy pihly 10 SlokW dw sMKyp-Bwv d`sdy hn ik hir-ismrn dI brkiq nwl mn v`s ivc AwauNdw hY, ies ie`k dy mrn nwl pMj hor ivkwr nws ho jWdy hn [ ies sMgRih ivcoN hyT-ilKy 3 Slok ^ws qOr qy suAwdly qrIky nwl swfy ies i^Awl dI pRoVHqw krdy hn ik Slok ivkoilqry nhIN hn: kbIr AYsw ko nhI,
mMdru dyie jrwie ] pWcau lirky mwir kY, rhY rwm ilau lwie ]83] iehnW SlokW ƒ ivkoilqry d`sx vwly swfy ivdvwnW ny Slok nµ: 85 dw ArQ ieauN ilK id`qw hY—kbIr! icKw qy cVHI hoeI sqI pukwr ky AwKdI hY ‘hy mswxW ivc Awey vIro! suxo, swrw jgq qur igAw hY, swfw quhwfw sB dw AMq ieho kMm hY [ pr ieQy ieh ieqrwz au~Tdw hY ik mOq dw ieh snyhw isr& ‘sqI’ dy mUMhoN ikauN sxwieAw igAw hY, sUJ vwly bMdy ƒ qW hryk bldI icKw qoN iehI cyqwvnI imldI hY ik qyrI BI vwrI AwauxI hY [ kwiv-mMfl ivc ieqnI au~cI aufwrI lwx vwly kbIr jI ny l&z ‘sqI’ iksy ^ws suMdr i^Awl ƒ zwhr krn vwsqy vriqAw hovygw [ kbIr jI dI auh fUMGI rmz iehnW iqMnW SlokW ƒ iek`Ty piVHAW hI l`B skdI hY [ pihly do SlokW (nµ: 83 Aqy 84) ivc kbIr jI AwKdy hn ik jgq ivc koeI ivrlw hI hY jo Awpxy Awp ƒ swVdw hY [ nµ: 85 ivc AwKdy hn ik AsW ‘sqI’ ƒ vyiKAw hY jo h`s h`s ky Awpxy srIr ƒ swVdI hY [ swrw sMswr mswxW qoN frdw kMbdw hY; pr ‘sqI’ mswx ƒ ‘vIr’ AwK ky bulWdI hY, aus mswx nwl ipAwr krdI hY [ ieh ikauN? ‘sqI’ jwxdI hY ik jdoN ieh mswx myry srIr ƒ swV dyvygw, qW mYN Awpxy prlok-A`pVy pqI ƒ jw imlWgI [ pRBU pqI prdys ivc bYTw hY, jIv-iesqRI pyky-lok ivc bYTI Awpxy hI srIr nwl ipAwr krI jw rhI hY [ jIv-iesqRI dw ieh srIrk moh pRBU-pqI ƒ imlx dy rwh ivc rok pw irhw hY [ ieh moh bVw hI blvwn hY, ies ƒ ivrlI hI swVdI hY, isr& auhI swVdI hY ijs ƒ smJ Aw geI hY ik ies dy siVAW hI pqI-pRBU imlygw [ ijs jIv-iesqRI ƒ ieh XkIn bx jWdw hY ik srIrk moh ƒ swVn qoN ibnw pRBU-pqI nwl imlwp nhIN ho skdw, qy ies moh dy swVn leI isr& is&iq-swlwh hI smr`Q hY isr& ‘bRhm-Agin’ hI ies ƒ swV skdI hY, auh jIv-iesqRI ‘sqI’ vWg ies is&iq-swlwh ƒ ipAwr krdI hY, ies bRhm-Agin’ ƒ ‘vIr’ AwK ky bulWdI hY qy AwKdI hY—‘hy ipAwrI bRhm-Agin! dunIAw vwly swQI mYƒ pRBU-pqI nwl nhIN joV sky, auhnW dw swQ BI k`cw hI swbq hoieAw [ hy bRhm-Agin! iek qUM hI hYN jo myry srIrk moh ƒ swV ky mYƒ ipAwry pRBU-pqI nwl imlw skdI hYN [ Aw^r mYN qyrw Awsrw ilAw hY [ hux slok nµ: 81 qoN lY ky 85 qk pVH ky vyKo [ iehnW ƒ ivkoilqry nhIN ikhw jw skdw [ (e) m`lW m`lxIAW ik mMg Kwxw Slok nµ: 168 qoN 171 qk rlw ky pVHo: kbIr BlI mDUkrI, nwnw ibiD ko nwju ] dwvw kwhU ko nhI, bfw dysu bf rwju ]168] kbIr dwvY dwJnu hoqu hY, inrdwvY rhY insMk ] jo jnu inrdwvY rhY, so gnY ieMdR so rMk ]169] kbIr pwil smuhw srvru Brw, pI n skY koeI nIru ] Bwg bfy qY pwieE, qUM Bir Bir pIau kbIr ]170] kbIr prBwqy qwry iKsih, iqau iehu iKsY srIru ] ey duie AKr nw iKsih, so gih rihE kbIru ]171] jy Slok nµ: 168 ƒ ivkoilqrw smJ ky iek`lw hI pVHogy qW ieauN jwpygw ik kbIr jI mMig Kwx dI ihdwieq krdy hn [ pr jdoN ies qoN Agly Slok ƒ ies dy nwl rlw ky pVHogy qW kbIr jI dw Asl Bwv KulH jwiegw [ AwKdy hn ik jwiedwdW bxwaux, m`lW m`lx, mlkIAqW bnwaux nwloN mMgiqAW vWg mMig Kwxw cMgw hY, ikauNik ijauN ijauN mnu`K jwiedwd iek`TI krdw hY iqauN iqauN aus dy AMdr ‘dwJn’ vDdI hY [ hux iehnW dohW SlokW dy nwl Aglw Slok nµ: 170 rlwau [ kYsI hsriq-BrI duKdweI g`l d`s rhy hn! lok ‘dwJn’ dy kwrn, AMdrlI qRyh-sVn dy kwrn, pwxI KuxoN qVP rhy hn [ pwxI dw qlwb BirAw ipAw hY, Aqy nkw-nk BirAw hY, pr iksy ƒ id`sdw nhIN [ ieh swrw doS iks dw hY? m`lW m`lx dw, mlkIAqW bnwx dw [ sMswr dy z`ry z`ry ivc pRBU v`sdw hovy, Gt Gt ivc ivAwpk hovy, pr lok m`lW m`lx dy Awhry l`g ky iqRSnw A`g ivc sVdy hoey aus Gt-Gt-vwsI ƒ nwh pCwx skx—ieh ikqnI hsriq-BrI Gtnw hY! hux Slok nµ: 171 dy l&z “gih rihE” ƒ iDAwn nwl pVHo [ jgq mlkIAqW bxw irhw hY, m`lW ml irhw hY, pr kbIr dunIAw dIAW m`lW m`lx dI QW hir-nwm ƒ sWBI bYTw hY [ ieQy ieh l&z “gih rihE” sw& qOr qy Slok nµ: 169 dy “dwvY” vl ieSwrw krdy hn [ inrw iehI l&z nhIN, prBwq vyly qwirAW dy iK`sx dw idRStWq BI Slok nµ: 169 vl hI ieSwrw krdw hY [ rwq dI itkvIN SWqI ivc qwry cmkdy hn, pr prBwq vyly sUrj dy AwauNdy qyj pRqwp krky m`Dm pYNdy jWdy hn [ ieh igAwn-ieMdRy srIr-AwkwS dy, mwno, qwry hn [ pRBU-crnW ivc juV ky pRwpq kIqI hoeI itkvIN SWqI dy kwrn ieh qwry pRBU-ipAwr ivc cmkdy hn; pr mlkIAqW qoN pYdw hoeI AMdrlI qpS (prBwq) dy kwrn igAwn-ieMidRAW (qwirAW) ivcoN pRBU vwly pwsy dI lo GtdI jWdI hY [ isr& ie`k hir-nwm hI hY jo mlkIAqW dI qpS dy Asr qoN pry rihMdw hY, ies vwsqy dunIAw dIAW m`lW m`lx dy QW kbIr auh hir-nwm ƒ “gih rihE [” kOx kih skdw hY ik iehnW SlokW ivc fUMGI sWJ nhIN hY? ieh i^Awl-lVI Ajy AgWh qurI jw rhI hY [ (s) bMidAW vloN ru`Kw qy r`b v`loN ru`Kw Slok nµ: 174 qoN 179 qk imlw ky pVHo: kbIr sMqu n CwfY sMqeI, jau koitk imlih AsMq ] milAwgru BuXMgm byiFE, q sIqlqw n qjMq ]174] kbIr mnu sIqlu BieAw, pwieAw bRhm igAwnu ] ijin juAwlw jgu jwirAw, su jn ky audk smwin ]175] kbIr swrI isrjnhwr kI, jwnY nwhI koie ] kY jwnY Awpn DnI, kY dwsu dIvwnI hoie ]176] kbIr BlI BeI jo Bau pirAw, idsw geI sB BUil ] Erw gir pwnI BieAw, jwie imilE Fil kUil ]177] kbIrw DUir skyil kY, purIAw bWDI dyh ] idvs cwir ko pyKnw, AMiq Kyh kI Kyh ]178] kbIr sUrj cWd kY audY, BeI sB dyh ] gur goibMd ky ibnu imly, plit BeI sB Kyh ]179] bVy bVy zihrI s`p ijnHW dI inrI PUk hI swVn dI qwkq r`KdI hY cMdn dy bUty ƒ GyrI r`Kdy hn, pr cMdn dI AwpxI AMdrlI TMFk aus ƒ s`pW dy zihr qoN bcw lYNdI hY [ ieh mwieAw, mwno juAwlw hY ‘ijin jgu jwirAw’ pr pRBU dI hzUrI ivc rihx vwly ƒ pqw huMdw hY ik mwieAw dI sVn qoN bcx leI mwieAw ƒ bnwx vwly dy crnW ivc juVy rihxw hI shI rsqw hY [ vrKw pYx qy mINh dIAW bUMdW rl ky ndI ivc jw imldIAW hn [ pr bhuqI TMF l`g jwx qy auh bUMdW gVy bx jWdIAW hn, ieh gVy Awpo ivcoN in`KV ky DrqI au~qy if`g ky ieDr-auDr irVHdy hn [ jdoN iehnW ƒ iPr syk l`gy, qW muV pwxI bx ky Awpxy Asly ndI dy pwxI nwl jw rldy hn [ ‘dwJn’ qoN ielwvw mwieAw mnu`K dy AMdr Ahx (giVAW) vwlI kTorqw BI pYdw krdI hY, bMidAW vloN ru`Kw qy r`b vloN BI ru`Kw; mwieAw dI Btkxw ivc Awsy-pwsy Tyfy KWdw iPrdw hY [ jdoN pRBU dw fr-rUp syk ies ƒ l`gdw hY qW hor pwsy Bulw ky pRBU-crnW ivc Aw juVdw hY [ Slok nµ: 178 dI quk “AMiq Kyh kI Kyh” Aqy nµ: 179 dI quk “plit BeI sB Kyh” qoN sw& id`sdw hY ik ieh dovyN Slok iek`Ty hI ivcwrny hn [ BwvyN ieh srIr-ngrI cwr idnW dy vwsqy hI hY, pr ies ivc sUrj dw pRkwS hoxw cwhIdw hY, ies ivc cMdRmw dIAW TMFIAW im`TIAW ikrnW pYxIAW cwhIdIAW hn [ Slok nµ: 175 Aqy 177 ivc mwieAw dy jo iBAwnk Asr d`sy hn, auhnW dw ielwj Slok nµ: 179 ivc d`isAw hY [ jIv dy cwr-cuPyry ivkwrW dI qpS hY; ies qpS qoN bcx leI ies ƒ AMqr-Awqmy cMdRmw vwlI TMF dI loV hY; ijvyN cMdn ƒ aus dI AwpxI AMdrlI sIqlqw s`pW dy zihr qoN bcweI r`KdI hY [ mwieAw dy Asr hyT sdw ieh ^qrw hY ik jIv gVy vWg kTor nwh bx jwey, ies kTorqw qoN bcx leI ies ƒ AMqr-Awqmy sUrj dy in`G dI loV hY [ ieh in`G (ipAwr) qy ieh sIqlqw (SWqI) gurU prmwqmw dy crnW ivc juiVAW imldy hn [ vyK lau, ieh swry Slok ieko hI i^Awl-lVI dy moqI hn [ kbIr jI nwl by-iensw&I bUfw bMsu kbIr kw, aupijE pUqu kmwlu ] hir kw ismrnu Cwif kY, Gir ly AwXw mwlu ]115] kbIr jI dI bhuq swrI bwxI AYsI hY ijs ivc fUMGIAW rmzW hn [ pr swfy keI tIkwkwr iehnW AOKIAW GwtIAW ƒ khwxIAW GV GV ky lµGdy Awey hn [ khwxIAW GVn vyly keI vwrI ies g`l dw BI i^Awl nhIN irhw ik ies khwxI dI tyk qy kIqy hoey ArQ swfy mOjUdw ienswnI jIvn nwl myl KWdy hn jW nhIN [ kbIr dw AwpxI vhutI loeI nwl gu`sy ho jwxw, nwmdyv dw muZl ƒ r`b AwKxw—AjyhIAW keI by-QvIAW kQw-khwxIAW AYs vyly is`K prcwrk suxw dyNdy hn jo Asl ivc is`K Drm dy AwSy dy hI iblkul ivru`D jWdIAW hn [ pr ies mOjUdw Slok ivc qW kbIr jI nwl iek by-iensw&I BI kIqI geI hY [ Awpxy k`cy qy kmzor ArQ dI pikAweI dI ^wqr khwxIAW GVn vwilAW ny ieh AMdwzw lwieAw hY ik kbIr jI dw pu`qr (ijs dw nwm ieh lok ‘kmwl’ d`s rhy hn) iksy lwlc ivc Ps ky kuJ ‘mwl’ Gr lY AwieAw sI, qy kbIr jI ny aus dI ies krqUq dI inKyDI ies Slok ivc kIqI hY [ kuJ iesy qrHW hI gauVI rwg dy iek ‘CMq’ ivc l&z ‘mohn’ vyK ky khwxIAW GVn vwilAW ny bwbw mohn dIAW sYNcIAW dI khwxI gurU Arjn swihb dy nwl joV id`qI [ (ies bwry pVHo myrI pusqk ‘kuJ hor Dwrimk lyK’ dy pihly iqMn mzmUn) [ Ajyhy AMdwzy lwxy keI vwrI mhw purKW dI inrwdrI dy qu`l ho jWdy hn [ ies Slok dy nwl ieh koJI khwxI joVn dI ikauN loV peI? isr& ies vwsqy ik ies ƒ ivkoilqrw jwx ky ies ƒ iek`ly ƒ smJx dI koSS kIqI geI [ pr ies swry sMgRh ƒ rlw ky pVHo [ Slok nµ: 102 ivc kbIr jI hdwieq krdy hn ik: kbIr rwmu n CofIAY, qnu Dnu jwie q jwau ] srIr Aqy Dn kurbwn kr ky BI ikauN “rwmu n CofIAY”—ieh g`l Slok nµ: 103, 104 Aqy 105 ivc smJw ky A`gy ilKdy hn ik ismrn C`f ky dunIAw aulty rwhy qur pYNdI hY: kbIr hir kw ismrnu Cwif kY, pwilE bhuqu kutMbu ] DMDw krqw rih gieAw, BweI rihAw n bMDu ]106] kbIr hir kw ismrnu Cwif kY, rwiq jgwvn jwie ] srpin hoie kY AauqrY, jwey Apuny Kwie ]107] kbIr hir kw ismrnu Cwif kY, AhoeI rwKY nwir ] gdhI hoie kY AauqrY, Bwru shY mn cwir ]108] pRBU-crnW qoN iv`CuVy mnu`K ƒ jgq dy keI sihm Gyrw pweI r`Kdy hn—du`K-klyS, rog, grIbI, lok-rwj, eIrKw-swVy, keI iksm dIAW muQwjIAW Awidk [ iehnW dy Asr ƒ Bulwx dI ^wqr ikqy ieh ivcwrw lukvyN pwp krdw hY, ikqy sMqwn dI ^wqr mswx jgwey jWdy hn, ikqy vrq r`KIdy hn [ iPr BI suK nhIN hY, sihm hI sihm hY [ ieh swrIAW isAwxpW AkwrQ jw rhIAW hn [ iehnW dw ielwj ieko hI hY [ pRBU qoN ivCoVy dy kwrn ieh duK hn [ isr& ivCoVw dUr krnw hY, pRBU dy crnW ivc juVnw hY [ pr inrw ‘rwm rwm’ AwKx ƒ ismrn nhIN khIdw [ ies dwrU dy nwl keI prhyz BI hn—csky, srIrk moh, jwiq-AiBmwn, prweI inMdw, kusMg, vrq AwidkW dw Brm, sMgRWd-m`isAw dI Btkxw, n`k-nmUj dI ^wqr kIqIAW jw rhIAW ivArQ rsmW—Ajyhy keI kMm hn jo jd qk C`fy nwh jwx, ismrn Awpxw jOhr ivKw nhIN skdw [ pr iehnW dw iqAwg koeI sOKI Kyf nhIN; ikqy Awpxw hI ivgwiVAw hoieAw mn vrjdw hY, ikqy lok-lwj vrjdI hY [ so, ismrn krnw iek bVI AOKI Kyf hY, sUlI auqy cVHn smwn hY [ pr ismrn qoN ibnw hor koeI rsqw BI nhIN hY ijs qy qur ky mnu`Kqw dI cotI auqy A`piVAw jw sky: kbIr cqurweI Aiq GnI, hir jip ihrdY mwih ] sUrI aUpir Kylnw, igrY q Twhr nwih ]109] ies vwsqy auh ipMf pivqR hY auh kul BlI hY ijs ivc koeI BwgW vwlw hir-nwm ismrdw hY: kbIr suoeI muKu DMin hY, jw muiK khIAY rwmu ] dyhI iks kI bwpurI, pivqRü hoiego gRwmu ]110] kbIr soeI kul BlI, jw kul hir ko dwsu ] ijh kul dwsu n aUpjY, so kul Fwku plwsu ]111] “hir kw ismrnu Cwif kY” vwly i^Awl ƒ jwrI r`Kdy hoey Agly do SlokW ivc AwKdy hn—mYN swry jgq ƒ pu`C vyiKAw hY ik d`so, BweI! ies rwj-Bwg mhl-mwVIAW swk sMbMDIAW ivcoN koeI qoV inBx vwlw swQI BI iksy ny vyiKAw hY pr iksy ny hwmI nhIN BrI: kbIr hY gie bwhn sGn Gn, lwK Djw Phrwih ] ieAw suK qy iBK´w BlI, jau hir ismrq idn jwih ]112] kbIr sBu jgu hau iPirE, mWdlu kMD cFwie ] koeI kwhU ko nhI, sB dyKI Toik bjwie ]113] iPr BI AMnHy hoey mnu`K ƒ ismrn dI swr nhIN AwauNdI: mwrig moqI bIQry, AMDw inkisE Awie ] joiq ibnw jgdIs kI, jgqu aulµGy jwie ]114] Slok nµ: 106, 107 Aqy 108 vwlw i^Awl jwrI r`Kdy hoey qy auhI quk “hir kw ismrn Cwif kY” vrq ky AwKdy hn: bUfw bMsu kbIr kw, aupijE pUqu kmwlu ] hir kw ismrnu Cwif kY, Gir ly AwXw mwlu ]115] Slok 106 qoN 115 qk ghu nwl pVH ky vyKo [ jgq dI Awm hwlq d`s rhy hn ik ismrn qoN vWjy rih ky ienswn iks nIvIN dSw ivc jw if`gdw hY [ ismrn qoN KuMJ ky mnu`K swrI aumr inrw t`br hI pwldw rihMdw hY, t`br dI ^wqr jgq dy DMDy krdw krdw Aw^r Awqmk mOqy mr jWdw hY [ ismrn qoN vWjI rihx krky hI koeI AOqrI jwhl znwnI rwq ƒ mswx jgwx qur pYNdI hY [ hir-nwm C`fx dw hI ieh nqIjw hY ik keI mUrK iesqRIAW SIqlw Awidk dw vrq r`KdIAW iPrdIAW hn [ A^Irly Slok ivc AwKdy hn—hir-nwm ivswrn dw nqIjw Aw^r ieh inkldw hY ik mnu`K Awpxy AMdr inrw mwieAw dw moh hI vsw lYNdw hY qy ies dw swrw ‘bMsu’ (A`KW, kMn, n`k Awidk swry hI ieMidRAW dw tolw) ivkwrW ivc zrUr fu`b jWdw hY [ Slok nµ: 106 qoN 115 qk “hir kw ismrnu Cwif kY” quk dI vrqoN ieh d`sdI hY ik iehnW ivc imlvW sWJw i^Awl hY [ l&z ‘pUq’ kbIr jI ny do hor SbdW (rwg soriT Aqy bsMq) ivc BI vriqAw hY, ies dw ArQ hY ‘mn’ [ (hor ivsQwr nwl smJx leI pVHo ies Slok nµ: 115 dy ArQ) [ (k) kysW bwry kbIr jI: kbIr pRIiq iek isau kIey, Awn duibDw jwie ] BwvY lWby kys kru, BwvY Grir mufwie ]25] sRI gurU gRMQ swihb dI bwxI is`K-Awqmw dI ijMd-jwn hY [ Bgq kbIr jI dy Slok BI gurU gRMQ swihb dw hI ih`sw hn [ pr jdoN swfy is`K ivdvwnW ny ieh smJI r`iKAw ik iehnW SlokW dI Awpo ivc i^Awl dI koeI sWJ nhIN hY, mn-mqIAW pwsoN qW ieh Aws hI nhIN ho skdI sI ik auh koeI Kycl kr ky ieQoN Asl s`cweI ƒ l`Bdy [ A`j qoN qIh cwlI swl pihlW iek smw AYsw AwieAw jdoN mzhbI bihs-mubwhsy huMdy sn, pMifq prcwrk pwrtI qy mOlvI lok jlsy kr kr ky dUjy DrmW auqy ic`kV su`tx dI koSS krdy sn, qy iehnW jlisAW ivc Awey lok sux sux ky bVy ^uS huMdy sn, keI is`K-Drm ivroDI vIr ies aupr-ilKy Slok dw hvwlw dy ky gurU gRMQ swihb ivcoN hI kysW dI inKyDI swbq krn dy jqn krdy sn [ AsW ieQy kys r`Kx jW nwh r`Kx qy koeI bihs nhIN krnI; isr& ieh vyKxw hY ik pRsMg Anuswr ies Slok dw kIh ArQ hY [ ijs lVI ivc ieh Slok AwieAw hY aus ƒ pyS krn qoN pihlW pwTkW ƒ iek hor g`l cyqy krw dyxI zrUrI hY [ prMprw qoN ieh rIq qurI Aw rhI hY ik DrqI auqy qdoN hI koeI mhw purK huMdw hY, jdoN lokW dy rozwnw jIvn ivc bhuq kurIqIAW c`l pYx, jdoN Awpxy Awp ƒ Dwrimk smJx vwly jW zwhr krn vwly lok inrw Dwrimk ByK ƒ hI Drm smJ ky Awm lokW ivc BI iesy hI Drm-ByK dw pRcwr krn qy ies qrHW Drm Aqy ienswnI jIvn ivc bhuq iv`Q pY jwey [ Ajyhy simAW qy mhw purK prgt ho ky Awpxy smy dIAW Dwrimk T`gIAW qy ByK Awidk dw pol KolH ky lokW ƒ shI jIvn dw rwh d`sdy hn [ pr Ajy qk ieh kdy nhIN ho sikAw, qy, nwh hI AgWh ƒ BI kdy ho skdw hY ik koeI mhw purK iksy AYsI Drm-mrXwdw au~qy nukqwcInI kr jwey jo mrXwdw Ajy vjUd ivc BI nwh AweI hovy [ kbIr jI dy vyly ‘Kwlsy’ vWg Ajy koeI kyswDwrI pMQ mOjUd nhIN sI ijs dI iksy rihq-mrXwdw au~qy kbIr jI ƒ nukqwcInI krn dI loV pYNdI [ hux AwvIey Asl mzmUn vl [ slok nµ: 13 qoN auhnW dw izkr c`ilAw hY jo ‘dIn’ ƒ ivswr ky inrw ‘dunI’ dw vpwr kr rhy hn [ kbIr dInu gvwieAw dunI isau, dunI n cwlI swiQ ] pwie kuhwVw mwirAw, gwPil ApunY hwiQ ]13] ieh mzmUn Slok nµ: 40 qk A`pVdw hY [ ies sMgRih dy Slok nµ: 21 qoN 28 qk ghu nwl pVHo: kbIr sUKu n eyNh juig, krih ju bhuqY mIq ] jo icqu rwKih eyk isau, qy suKu pwvih nIq ]21] kbIr ijsu mrny qy jgu frY, myrY min Awnµdu ] mrny hI qy pweIAY, pUrnu prmwnµdu ]22] rwm pdwrQu pwie kY, kbIrw gWiT n Kol@ ] nhI ptxu nhI pwrKU, nhI gwhku nhI molu ]23] kbIr qw isau pRIiq kir, jw ko Twkuru rwmu ] pMifq rwjy BUpqI, Awvih kauny kwm ]24] kbIr pRIiq iek isau kIey, Awn duibDw jwie ] BwvY lWby kys kru, BwvY Grir mufwie ]25] kbIr jgu kwjl kI koTrI, AMD pry iqs mwih ] hau bilhwrI iqn kau, pYis ju nIkis jwih ]26] kbIr iehu qnu jwiegw, skhu q lyhu bhoir ] nWgy pwvhu qy gey, ijn ky lwK kroir ]27]kbIr iehu qnu jwiegw, kvnY mwrig lwie ] kY sMgiq kir swD kI, kY hir ky gun gwie ]28] ‘dInu’ ivswr ky prmwqmw nUµ Bulw ky mnu`K puqR iesqRI Dn pdwrQ Awidk keI im`qR bxWdw hY, pr iehnW im`qRW qoN suK nhIN imldw [ iPr BI suK dI Aws qy iehnW nwloN moh nhIN qoV skdw, qy ‘dunI’ dy ies moh vloN mirAW hI ‘pUrnu prmwnµd’ iml skdw hY [ jgq ‘dunI’ ivc ieqnw msq hY ik hir-nwm dy ^rIdx leI koeI iqAwr hI nhIN huMdw; ikauNik moh-gRsy jIv ƒ ieh bVw hI mihMgw sOdw jwpdw hY ik ‘dunI’ dw moh C`f ky ‘dIn’ ^rIdy [ dunIAw ivc hPVw-qPVI mcI peI hY, koeI iksy dw nhIN bxdw [ cwhy iv`idAw hY, cwhy rwj hY, cwhy Buieˆ hY, ijnHW ny iehnW ƒ AwpxI izMdgI dw Awsrw-prnw bxw r`iKAw hY, auhnW dI sWJ-imqRqw ieqbwr-jog nhIN hY ikauNik hryk dy AMdr ‘duibDw’ hI ‘duibDw’ hY [ lµmIAW jtW vwly jW rof-mof sMinAwsI swDUAW ƒ vyK ky iek igRhsqI dy mn ivc ieh i^Awl pYdw ho jwxw kudrqI g`l hY ik ieh lok qW ‘dunI’ iqAwg ky ‘dIn’ dy rsqy pey hoey hn, iehnW dy AMdr qW ‘duibDw’ nhIN hovygI [ kbIr jI AwKdy hn ik koeI ByK jW bwhrlw iqAwg ‘dunI’ dy moh qoN bcw nhIN skdw, isr& pRBU-pRIq hI kwrI nus^w hY (not:- Slok nµ: 24 dI pihlI A`DI quk ‘kbIr qw isau pRIiq kir’ Aqy nµ: 25 dI BI pihlI A`DI quk ‘kbIr pRIiq iek isau kIey’ dy l&zW dI sWJ d`sdI hY ik dohW ivc ie`ko i^Awl id`qw jw irhw hY [ nµ: 24 ivc inrol dunIAwdwrW dw izkr hY, nµ: 25 ivc auhnW dw izkr hY jo Awpxy vloN ‘dunIAw’ iqAwg gey hn [ pMifq hovy cwhy koeI rwjw BUpqI hovy, iv`idAw jW byAMq Dn-pdwrQ ‘dunI’ dy moh dI kwlK-BrI koTrI ivc if`gx qoN bcw nhIN skdy [ pr ieh BI BulyKw hY ik jtwDwrI jW rof-mof sMinAwsI Awidk swDU jo Aswƒ igRhsqIAW ƒ iqAwgI jwpdy hn ies k`jl dI koTVI ivc if`gx qoN bcy hoey hn [ ieh zwhrw iqAwg BI bcwx-jogw nhIN hY [ iek pRBU-pRIiq hI vsIlw hY jo swD sMgiq ivc pRwpq huMdI hY [) (K) hnyry ivc Tyfy: sMn 1925 dw izkr hY, holy dy mOky qy AMimRqsr ivc iek BwrI iek`T hoieAw [ mYN BI drSn krn igAw [ myry iek irSqydwr s`jx auQy iml pey, burj bwbw PUlw isMG jI pws auhnW fyrw kIqw hoieAw sI [ Awpxy ielwky ivc auhnW dI kuJ mwn-pRiqStw bxI hoeI sI, lok auhnW ƒ ‘sMq jI, sMq jI’ kr ky bulWdy sn (not:- swfw auh ielwkw hux pwiksqwn ivc rih igAw hY) [ so, auh qW iek mMjy auqy sn, qy pMj Cy syvk BuM\y bYTy hoey sn [ mYN BI Pqih bulw ky syvkW ivc bYT igAw [ auQy g`lW bRhm-igAwn dIAW hI ho rhIAW sn; pr Ajb rmzW-ieSwirAW ivc [ iek iDr koeI pRSn krdI sI, qy dUjw iDr aus pRSn dy au~qr ivc koeI g`l AwKx dy QW pRSn dy au~qr ivc pRSn hI kr idMdw sI [ AjyhI hryk pRSnoqrI dy ipCoN auh swhy ‘hw hw hw’ kr ky ^Ub au~cI au~cI h`sdy sn, qy kdy kdy sMq jI ‘hry! hry! qUM DMn hYN’ dy nwhry lw idMdy sn [ ies pRSonqrI ipCoN auh gurbwxI dI ivcwr vl c`l pey [ qrIkw auhI sI, ivroDwBws [ iek syvk ny AwiKAw—mhwrwj jI! ies dw kIh Bwv hY: qnu qpY qnUr ijau, bwlx hf blµin ] pYrI QkW isir julW, jy mU iprI imlµin ] iksy dUjy syvk ny koloN ies dw au~qr dy id`qw: qnu n qpwie qnUr ijau, bwlx hf n bwil ] isir pYrI ikAw PyiVAw, AMdr iprI inhwil ] sB rl ky h`sy qy sMq jI ny cwr pMj vwrI nwhrw lwieAw, “hUMh! hry! DMn hYN!” kuJ icr leI sB dI ‘smwDI’ l`g geI [ iPr iek hor syvk boilAw: PrIdw pwiV ptolw Dj krI, kMblVI pihryau ] ijnI vysI shu imlY, syeI vys kryau ] ieh sux ky sB ƒ kuJ hulwrw ijhw AwieAw, pr iPr iek hor s`jx bol au~iTAw: kwie ptolw pwVqI, kMblVI pihryie ] nwnk Gr hI bYiTAW shu imlY, jy nIAiq rwis kryie ] ieh sux ky pihlI vwr vWg hI sB h`sy, qy sMq jI ny iPr ausy qrHW AwiKAw, ‘hry! hry! DMn hYN! DMn hYN!’ kuJ smW cu`p ivc bIiqAw qy iek syvk ny kbIr jI dw Slok suxwieAw: kbIr pRIiq iek isau kIey, Awn duibDw jwie ] BwvY lWby kys kru, BwvY Grir mufwie ]25] qy, qurq ie`k hor s`jx ny AwiKAw: kbIr mnu mUMifAw nhI, kys muMfwey kWie ] jo ikCu kIAw so mn kIAw, mUMfw mUMfu AjWie ]101] bVw hYrwn ijhw ho ky mYN socIN pY igAw ik kI sRI gurU gRMQ swihb ivc ivroDI g`lW BI ilKIAW peIAW hn jo ienswnI jIvn ivc myc nhIN Kw skdIAW [ qW iPr jIvn-s&r ivc swƒ shI cwnx ikvyN imly? pr iehnW TyifAW dw isr& ieko hI kwrn hY ik AsI iehnW SlokW ƒ ivkoilqry smJdy hW [ ieh Slok nµ: 101 slok nµ: 25 dw ivroDI nhIN hY [ ijvyN slok nµ: 25 ivc kys r`Kx jW nwh r`Kx qy ivcwr nhIN hY, iqvyN ies nµ: 101 ivc BI kys ktwx jW nwh ktwx dw mzmUn nhIN [ ies ƒ shI qrHW smJx vwsqy nµ: 92 qoN SurU kro, 92 qoN 101 qk ie`ko hI i^Awl-lVI hY: kbIr dyiK dyiK jgu FUMiFAw, khUM n pwieAw Tauru ] ijin hir kw nwmu n cyiqE, khw Bulwny Aaur ]92] kbIr sMgiq krIAY swD kI, AMiq krY inrbwhu ] swkq sMgu n kIjIAY, jw qy hoie ibnwhu ]93] kbIr jg mih cyiqE jwin kY, jg mih rihE smwie ] ijn hir kw nwmu n cyiqE, bwdih jnmyN Awie ]94] kbIr Awsw krIAY rwm kI, AvrY Aws inrws ] nrik prih qy mwneI, jo hir nwm audws ]95] kbIr isK swKw bhuqy kIey, kyso kIE n mIqu ] cwly Qy hir imln kau, bIcY AtikE cIqu ]96] kbIr kwrnu bpurw ikAw krY, jau rwmu n krY shwie ] ijh ijh fwlI pgu Drau, soeI muir muir jwie ]97] kbIr Avrh kau aupdysqy, muK mY pir hY ryqu ] rwis ibrwnI rwKqy, KwXw Gr kw Kyqu ]98] kbIr swDU kI sMgiq rhau, jau kI BUsI Kwau ] honhwru so hoie hY, swkq sMig n jwau ]99] kbIr sMgiq swD kI, idn idn dUnw hyqu ] swkq kwrI kWbrI, Doey hoie n syqu ]100] kbIr mnu mUMifAw nhI, kys muMfwey kWie ] jo ikCu kIAw so mn kIAw, mUMfw mUMfu AjWie ]101] mn vwsqy SWqI dI ‘TOr’ srb-ivAwpk prmwqmw dw nwm hI hY jo swD sMgiq ivc imldw hY; pr ijnHW ny cyilAW cwtiVAW vwlw AfMbr rc ilAw hY qy jo bMdgI vloN KuMJ ky AwpxI hI syvw-pUjw krwx ivc msq hn auh ‘swD’ nhIN hn, Ajyhy ‘swDW’ dw Awsrw kmzor Awsrw hY, auh inrw hornW ƒ m`qW dyNdy hn auhnW dy Awpxy AMdr koeI rs nhIN AwauNdw [ qy, auh jo isr munw ky Awpxy Awp ƒ ‘swD’ smJdw iPrdw hY, jo aus ny Awpxy mn au~qoN ivkwrW dI mYl dUr nhIN kIqI, qW isr dy kys dUr kIiqAW qW auh ‘swD’ nhIN bx igAw [ Ajyhy bMdy sgoN swkq huMdy hn, iehnW dI suhbiq ivc mn pivqR hox dy QW kwlw ho jWdw hY [ Slok nµ: 25 Aqy 101 dohW ivc ByKI swDW dw izkr hY cwhy auh jtwDwrI hn cwhy rof-mof sMinAwsI [ ieh QoVy ijhy pRmwx ivcwrvwn pwTk s`jxW ƒ ies nqIjy au~qy ApVwx leI kw&I hoxgy ik kbIr jI dy slok ivkoilqry nhIN hn, ieh swry ieko hI lVI dy moqI hn [ kI kbIr jI vYSnv Bgq hn? swfy keI au~Gy prcwrk ieh AwKdy suxy jw rhy hn ik BgqW dI bwxI hU-b-hU l&z-b-l&z mMnI nhIN jw skdI, keI QweIN is`K Drm nwloN ies ivc i^AwlW dI iv`Q hY [ prcwr bVw ^qrnwk hY, is`KW dy AMdr sRI gurU gRMQ swihb sMbMDI duic`qw-pn pYdw krygw [ Ajb duKdweI hwlq bxI peI hY [ gurU gRMQ swihb dI bIV iqAwr hoieAW A`j swFy iqMn sO swl qoN aupr ho gey hn, Ajy qk Awm jnqw qW ikqy rhI, is`K ivdvwn BI Awpxy AMdr ieh XkIn nhIN ibTw sky ik sRI gurU gRMQ swihb jI dI swrI hI bwxI ‘gurU’-rUp hY Aqy swrI dw AwSw ieko hY [ ikqy koeI ivKypqw nhIN hY, ikauNik gurU Arjn swihb ikqy BI iksy pqRy dy hwSIey auqy BI koeI AjyhI cyqwvnI nhIN ilK ilKw gey [ qy, swDwrn jyhI smJ vwlw bMdw BI ieh ivcwr skdw hY ik AimlvyN i^AwlW vwlI ‘kivqw’ ƒ sRI gurU gRMQ swihb ivc drj krn dI loV hI pYdw nhIN ho skdI sI [ An-mqW dIAW gurmiq nwl AFukvIAW rsmW-rIqW dI inKyDI, ie`k QW nhIN, sYNkVy QW kIqI geI hY [ iPr gol-mol qrIky nwl koeI AYsy Sbd-Slok ikauN drj kIqy jWdy, ijnHW dw inrnw krnw is`K jnqw dy h`Q C`ifAw jWdw? ies ivc koeI S`k nhIN ik is`K jQybMdIAW vloN ikqy ikqy Ajyhy AwSRm KulHdy rhy hn Aqy KulHy hoey hn ijQy is`K pRcwrkW ƒ gurmiq dI sUJ krwx dy jqn kIqy jWdy d`sy jw rhy hn [ pr ies bwry myrI iek AnoKI h`f-bIqI hY [ ieQoN pwTk s`jx AMdwzw lw lYx ik AsI ikDr jw rhy hW [ jnvrI-PrvrI sMn 1928 dw izkr hY, sRI gurU hir rwie swihb jI dy jnm-purb qoN Aglw idn sI [ mYN auhnIN idnIN gurU nwnk Kwlsw kwlj gujrWvwly ivc pVHWdw sW [ gujrWvwly qoN pMdRW solHW mIlW dI iv`Q qy izlw isAwlkot ivc fsky pws iek ngr glHotIAW hY [ auQy hr swl gurU hir rwie swihb jI dy jnm-idn qy ielwky dI sMgiq vloN do idn qkVw dIvwn huMdw sI ijs ivc isAwxy isAwxy au~Gy is`K pRcwrk Aqy rwgI j`Qy s`dy jWdy sn [ mYN 1928 dy gurpurb dw izkr kr irhw hW [ gurU nwnk Kwlsw kwlj dy swhmxy pwsy Kwlsw XqImKwnw hY ijs ivc iek Swndwr gurduAwrw bixAw hoieAw hY [ au~Qy hr roz svyry kIrqn huMdw sI qy guAWF AwbwdI dy mweI BweI sqsMg ivc Aw juVdy sn [ gurU hir rwie swihb jI dy jnm-purb qoN Agly idn Kwlsw XqImKwny dy gurduAwry ivc Ajy svyr dw sqsMg jwrI hI sI ik iek au~Gy is`K AwSRm dw au~Gw ivdvwn prcwrk glHotIAW dy dIvwn qoN vwpsI qy Aw A`piVAw [ ieh prcwrk ikqy pihlW aus XqImKwny ivc BI pVHdw irhw sI [ XqImKwny dy hY~fmwstr swihb ny prcwrk s`jx dI, sMgiq nwl jwx-pCwx krweI, qy, ds imMt vwsqy viKAwn leI bynqI kIqI [ viKAwn hoieAw, aus ivc do g`lW ^ws suAwdlIAW sn [ prcwrk jI bhuq hI CyqI CyqI boldy sn, qy, viKAwn ivc A`Dy nwloN vDIk &wrsI dy iSAr sn [ mYN vrnYkulr imfl qk pMj swl &wrsI pVHdw irhw sW, Aqy 1928 ivc BweI nµd lwl jI dIAW ZzlW qkrIbn A`DIAW mYƒ zbwnI Xwd sn [ swfy prcwrk jI swƒ swhdI Aqy hw&z suxw rhy sn [ mYN bQyrw isr mwirAw, pr auhnW dy viKAwn dI mYƒ pUrI smJ nw pY skI [ dIvwn ivc bYTIAW bIbIAW aus viKAwn ƒ sux ky msqI ivc hulwry lY rhIAW sn [ auhnW ƒ vyK ky mYN Awpxy idl ivc bhuq SrimMdw hoieAw ik myrI keI swlW dI pVHx-pVHwx dI isr-drdI AYvyN hI geI; ieh bIbIAW hI isAwxIAW inklIAW jo viKAwn ƒ smJ rhIAW hn qy mYN au~lU vWg ibt-ibt hI q`k irhw hW [ viKAwn smwpq hoieAw [ XqImKwny dy hY~f-mwstr swihb ny au~T ky prMssw kIqI qy qjvIz kIqIE ny ik lhufy vyly Sihr ivc FMForw idvw ky iek GMtw hor viKAwn krwieAw jwey qy BweI swihb jI ƒ Tihrn vwsqy bynqI kIqI jwey [ hwmI Brwx dI ^wqr kih id`qony, ikauN BweI swihb isMG jI! TIk hY n? mYN qW A`gy hI AwpxI An-pVHqw ƒ iPtkwr pw irhw sW, ieh sux ky Gbrwht nwl myrw mUMh A`ifAw rih igAw qy mYN koeI ‘hW hUM’ nw kr sikAw [ sqsMg dw Bog ipAw [ sqsMgI Gro-Gr jwx lg pey [ mYN gurduAwry dy AMdr hI hY~fmwstr swihb ƒ bwhoN PV ilAw qy AwiKAw—mwstr jI! sRI gurU gRMQ swihb dI hzUrI ivc KVy s`c d`so ik quhwƒ ies viKAwn ivcoN ikqnI ku smJ peI hY [ auhnW sw& mMn ilAw ik koeI smJ nhIN AweI [ mYN AwiKAw, qusI 30 swlW qoN ies AwSRm ivc v`fIAW jmwqW dy muMifAW ƒ pVHw rhy ho, jy quhwƒ smJ nhIN peI, qW ieh bIbIAW kIh kuJ smJ ky isr ihlWdIAW rhIAW sn? kihx l`gy, krqwr jwxy, auhnW kIh kuJ smiJAw sI [ hY~f-mwstr ny Swm dw dIvwn iPr koeI nw krwieAw [ ies au~pr-d`sI SRyxI dy prcwrk, Ajy KulHm-Ku`lHw qW nhIN, pr invykly bYT ky kbIr jI dI bwbq ieh AwKdy suxy jw rhy hn ik kbIr jI vYSnv sn, mws Kwx dy ivru`D AwK gey hn, AsI auhnW dI ieh is`iKAw mMnx ƒ iqAwr nhIN hW [ ho skdw hY ik ieh i^Awl vDIk c`l pey qy iksy vyly duKdweI swbq hovy [ so, mYN ies mzmUn ƒ ipCly lyK nwloN aucycw v`Krw kr ilAw hY qW ik pwTk s`jx ieDr ^ws iDAwn dy skx [ sMn 1913 ivc mYN AY~P. ey. dw iemiqhwn dy ky mYN Awpxy ipMf (Qrpwl) igAw jo rwvI qoN pwrly pwsy 3 mIlW qy izlw isAwlkot ivc aus sVk au~qy hY jo AMimRqsr qoN isAwlkot ƒ jWdI hY [ julweI-Agsq dy idn sn [ iek idn b`dl-vweI ivc mYN GroN sYr krn quirAw quirAw rwvI qy jw A`piVAw [ pwrly pwisEN byVI ivcoN musw&r auqry, auhnW ƒ vyKx leI Klo igAw [ iek musw&r auqirAw ijs ƒ mYN pCwx ilAw, kdy auh swfy Gr dw prohq sI [ pMifq jI dI gMFVI mYN cuk leI qy auhnW ƒ mYN Awpxy ipMf lY AwieAw [ AsI iqMn Brw sW qy iqMny hI isMG bx cuky sW [ prohq jI ny bVw haukw ilAw [ iPr auhnW AwpxI gMFVI ivcoN iek ikqwb k`FI qy mYƒ kihx l`gy—kwkw! Aw mYN qYƒ quhwfy gurU dIAW g`lW suxwvW [ quhwfw gurU AwKdw hY: kwjIAw bwhmxw kI gl QkI, Agdu pVY sYqwnu vy lwlo ] ik ijnHW lokW dw ivAwh nwh bRwhmx pVHWdw hY nwh kwzI, auhnW dw ivAwh SYqwn pVHWdw hY [ d`s, quhwfw gurU ieh quhwfy vwsqy hI AwK igAw hY n? Awpxy skUl qy kwlj dy is`K muMifAW ivc BwvyN mYN ‘au~jVy ipMf BVolw mhl’ vWg gurbwxI dI kuJ sUJ r`Kx vwlw smiJAw jWdw sW, pr pMifq jI dI ies coB dw qdoN mYN au~qr dyx jogw nhIN sW [ Ajy mYN hYrwn hI Kloqw sI ik pMifq jI ny ausy ikqwb dy kuJ ku vrky hor Pol ky mYƒ AwiKAw—lY, kwkw! quhwfy gurU ny swQoN iek vwrI muAw&I BI mMgI sI: myro kCU AprwD nhI, gXo Xwd qy BUl n kop icqwro ] cwr pMj swl hoey hn, iesy qrHW sbb nwl mYƒ ieQy Kwlsw kwlj AMimRqsr ivc do kwdIAwnI vIr Aw imly [ GMtw ku ieDr-auDr dI isr-drdI kr ky auh Awpxy AslI mqlb qy Awey qy AwKx l`gy—hzriq bwbw nwnk imrzw swihb bwry iek pySIngoeI kr gey hn qy is`KW ƒ hdwieq kr gey hn ik qusW auhnW dI ivroDqw nwh krnI: vyl n pweIAw pMfqI...... ] vKqu n pwieE kwdIAw...... ] kihx l`gy—l&z ‘pwieAw’ bIq gey smy vwsqy hY, qy l&z ‘pwieE’ Awaux vwly smy vwsqy hY [ gRMQ swihb ivc ibMdI (N) vrqx dw irvwj nhIN sI, l&z ‘kwdIAw’ ƒ ‘kwdIAW’ pVHnw hY; ieh ngr ‘kwdIAW’ dw izkr hY [ An-mqI ivroDIAW ny qW ieh hoCIAW g`lW Anjwx is`KW ƒ iQVkwx vwsqy krnIAW hI hoeIAW; pr A&sos! ies Gr ko Awg lg rhI (geI) Gr ky icrwZ sy ] ijs Slok ivc mws Kwx dy ivru`D aupdyS smiJAw jw irhw hY, auh ieauN hY: kbIr KUbu Kwnw KIcrI, jw mih AMimRqu lonu ] hyrw rotI kwrny, glw ktwvY kaunu ]188] AsI ipCly mzmUn ivc keI pRmwx dy ky ivsQwr nwl swbq kr cuky hW ik kbIr jI dy swry Slok ieko hI i^Awl lVI ivc pRoqy hoey hn [ iksy iek Slok ƒ lVI ivcoN v`Krw kr ky piVHAW Asl Bwv qoN KuMJx dI sMBwvnw ho skdI hY [ ies aupr-ilKy Slok nµ: 188 ƒ BI lVI ivcoN v`Krw krn krky hI BulyKw pY irhw hY [ ies sMgRih dy pMj Slok hn, so iek`Ty hI pVHny-ivcwrny hn: kbIr mulW munwry ikAw cFih, sWeI n bhrw hoie ] jw kwrin qUM bWg dyih, idl hI BIqir joie ]184] syK sbUrI bwhrw, ikAw hj kwby jwie ] kbIr jw kI idl swbiq nhI, qw kau khW Kudwie ]185] kbIr Alh kI kir bMdgI, ijh ismrq duKu jwie ] idl mih sWeI prgtY, buJY blµqI nWie ]186] kbIr jorI kIey julmu hY, khqw nwau hlwlu ] dPqir lyKw mWgIAY, qb hoiego kaunu hvwlu ]187] kbIr KUbu Kwnw KIcrI, jw mih AMimRqu lonu ] hyrw rotI kwrny, glw ktwvY kaunu ]188] koeI BI mzhb Drm hovy, ienswn vwsqy auh qd qk hI lwBdwiek hY, jd qk aus dy d`sy pUrinAW au~qy qur ky mnu`K Awpxy idl ivc BlweI pYdw krn dI koSS krdw hY, ^wlk Aqy aus dI ^lkiq vwsqy idl ivc muh`biq bxWdw hY [ jdoN mnu`K irvwjI qOr qy hI mzhb dy AsUlW Aqy rsmW ƒ krn l`g pYNdw hY, pr ieh nhIN vyKdw ik idl ivc koeI BlI qbdIlI AweI hY jW nhIN, jW sgoN ikqy BlweI dy QW mn ivc kTorqw qA`sQ Awidk qW nhIN vD rhy, aus vyly aus dy swry Dwrimk au~dm ivArQ ho jWdy hn [ pTwxW muZlW dy rwj vyly swfy dys ivc ieslwmI Srh dw kwƒn c`ldw sI [ Bwrq-vwsIAW vwsqy Aqy Awm muZlW vwsqy BI ArbI bolI ibgwny dys dI bolI sI [ so, hryk muslmwn kurwn SrI& ƒ nhIN smJ skdw sI [ ies dw nqIjw ieh inkilAw ik ijQoN qk kwƒn ƒ vrqx dw sMbMD pYNdw sI, rwjsI qwkq kwzIAW mOlvIAW dy h`Q ivc sI, ikauNik iehI lok kurwn SrI& dy ArQ krn ivc ieqbwr-Xog mMny jWdy sn [ iek pwsy ieh lok rwjsI qwkq dy mwlk; dUjy pwsy iehI lok Dwrimk AwgU Awm lokW ƒ jIvn dw shI rwh d`sx vwly [ ieh dovyN ivroDI g`lW iek`TIAW ho geIAW [ rwj pRbMD clwx vwly Zulwm ihMdU kOm au~qy kTorqw vrqxI iehnW lokW vwsqy kudrqI g`l sI [ pr ies kTorqw ƒ Awpxy vloN auh ieslwmI Srh smJdy qy d`sdy sn [ so, mzhb ivcoN iehnW ƒ suBwivk hI idl dI kTorqw hI imldI geI [ ijs BI dys ivc rwj-pRbMD iksy ^ws mzhb dy AsUlW Anuswr clwieAw jWdw irhw hY, aus mzhb dy prcwrkW dw iehI hwl huMdw irhw hY [ kbIr jI Awpxy vkq dy kwzIAW mOlvIAW dI ieh hwlq vyK ky iehnW SlokW ivc kih rhy hn ik mzhb ny, mzhb dI rhu-rIqI ny, bWg inmwz h`j Awidk ny, idl dI s&weI isKwxI sI [ pr jo irSvq kTorqw qA`sb Awidk dy kwrn idl inrdeI ho cukw hY, sgoN iehI h`j Awidk krm idl ƒ hor kTor bxweI jw rhy hn, qW iehnW dy krn dw koeI lwB nhIN, ikauNik ijs mnu`K dy Awpxy idl ivc SWqI nhIN AweI, aus dy Bwxy r`b ikqy BI nhIN hY [ iehI i^Awl kbIr jI ny pRBwqI rwg dy Sbd nµ: 9 ivc disAw hY: mulW, khhu inAwau KudweI ] qyry mn kw Brmu n jweI ]1] rhwau] pkir jIau AwinAw, dyh ibnwsI, mwtI kau ibsiml kIAw] joiq srUp Anwhq lwgI, khu hlwlu ikAw kIAw ]2] ikAw aujU pwku kIAw muhu DoieAw, ikAw msIq isru lwieAw ] jau idl mih kptu invwj gujwrhu, ikAw hj kwbY jwieAw ]3] au~pr-ilKy pMj slokW dw Bwv ieauN hY: jo mu`lW bWg dy ky isr& lokW ƒ hI s`d irhw hY pr aus dy Awpxy idl ivc SWqI nhIN hY, hryk dy idl dI jwnx vwly r`b ƒ auh ies bWg Awidk nwl DoKw nhIN dy skdw [ Ajyhw mnu`K jy h`j BI kr Awvy qW aus ƒ koeI lwB nhIN huMdw, ikauNik idl dy kTor bMdy dy Bwxy r`b hY hI nhIN [ iPr, iksy jwnvr ƒ ibsim`lw AwK ky ieh lok zbh krdy hn qy ieh AwKdy hn ik ieh zbh kIqw jwnvr r`b dy nwm dy kurbwnI dyx dy lwiek ho igAw hY Aqy ^udw ny ^uS ho ky kurbwnI dyx vwly bMdy dy gunwh b^S id`qy hn—ieh g`l ivcwr qoN s`KxI hY [ jwnvr dw mws qW ieh lok rl-iml ky Awp hI Kw lYNdy hn [ kbIr jI AwKdy hn ik kurbwnI dy bhwny mws Kw lYx nwloN qW iKcVI Kw lYxI cMgI hY [ iehnW SlokW ivc kbIr jI ny ieslwmI Srh vWg inmwz h`j kurbwnI dw izkr kIqw hY [ ieQy l&z BI Awm qOr qy muslmwnI hI vrqy hn [ AgWh Slok nµ: 189 qoN lY ky 196 qk A`T SlokW ivc bRwhmx dy rsmI gurU bxn Aqy mUrqI-pUjw dw izkr hY, iehnW ivc l&j BI swry hyNdky hI vrqy gey hn [ iehnW qoN AgWh nµ: 197 qoN 201 qk iPr ‘kurbwnI’ dyx dw izkr hY, ieQy iPr swry l&z qy i^Awl Awm qOr qy muslmwnI hn: kbIr hj kwby hau jwie Qw, AwgY imilAw Kudwie ] sWeI muJ isau lir pirAw, quJY ikin@ PurmweI gwie ]197] kbIr hj kwbY hoie hoie gieAw, kyqI bwr kbIr ] sWeI muJ mih ikAw Kqw, muKhu n bolY pIr ]198] kbIr jIA ju mwrih joru kir, khqy hih ju hlwlu ] dPqru deI jb kwiF hY, hoiegw kaunu hvwlu ]199]kbIr joru kIAw so julmu hY, lyie jbwbu Kudwie ] dPqir lyKw nIksY, mwr muhY muih Kwie ]200] kbIr lyKw dynw suhylw, jau idl sUcI hoie ] ausu swcy dIbwn mih, plw n pkrY koie ]201] cUMik Awm muslmwn kwby ƒ ^udw dw Gr mMndw hY, ies vwsqy kbIr jI BI auhI i^Awl d`s ky AwKdy hn ik ^udw ies h`j qy KuS nhIN huMdw [ AnykW vwrI h`j krn qy vI ^udw ^uS ho ky ikauN hwjI ƒ dIdwr nhIN dyNdw qy auh hwjI ^udw dIAW ingwhW ivc Ajy BI ikauN gunwhgwr smiJAw jWdw hY—ies Byq dw izkr iehnW SlokW ivc kIqw igAw hY ik ^udw dy nwm qy gW Awidk dI ‘kurbwnI’ dyxI, rl-iml ky Kw pI jwxw sB kuJ Awp hI, qy iPr ieh smJ lYxw ik ies ‘kurbwnI’ dy ievz swfy gunwh b^S id`qy gey hn—ieh bVw Bwrw BulyKw hY [ ieh ^udw ƒ ^uS krn dw qrIkw nhIN [ ^udw ^uS huMdw hY idl dI pkIzgI-pivqRqw nwl [ AsIN vyK cuky hW ik ijs Slok ivc iKcVI dI rwhIN vYSnv mq dw pRcwr kIqw smiJAw jw irhw hY, auh Asl ivc AYsy SlokW dy sMgRh nwl sMbMD r`Kdw hY; ijnHW ivc ‘kurbwnI’ dI rsm qy bihs hY [ jy koeI s`jx ieh kihx ik “prQwie swKI mhw purK boldy, swJI sgl jhwnY” dy Anuswr hux ies ivcoN mws dy ivru`D aupdyS ilAw jw skdw hY, qW BI ieh dlIl APbvIN hY [ irSvq Awidk dI rwhIN mnu`K dI r`q pI ky qy hor D`ky-pwp rozwnw krdw hoieAw jy koeI muslmwn ieh smJdw hY ik gW Awidk dI ‘kurbwnI’ nwl mYN ^udw ƒ ^uS kr irhw hW, qy Awpxy gunwh b^Svw irhw hW, qW “swJI sgl jhwnY” dI ksvtI vrq ky ieauN AwKxw peygw—T`gI-&ryb dI kmweI kr ky, sUd-^orI nwl ZrIbW dw lhU pI ky, Awm jnqw dI by-bsI qoN &wiedw auTWdy hoieAW sOdw ieqnw mihMgy Bw vyc ky ik grIb lok pIsy jwx; irSvq Awidk dI rwhIN; mu`kdI g`l hor Aijhy qrIky vrq ky ijnHW nwl ZrIb lok bhuq duKI hox, jy koeI mnu`K (cwhy auh iksy BI dys jW kOm dw hY) pYsw kmWdw hY qy aus ivcoN mMdr gurduAwry bxwx leI dwn krdw hY, qIrQ-jwqRw krdw hY, gurduAwirAW dy drSn krn qy mwieAw ^rcdw hY, gurU dr qy kVwh-pRSwid Bytw krdw hY, Ajyhy BwvyN AnykW puMn-krm kry; gurU-prmwqmw aus au~qy ^uS nhIN ho skdw [ b`s! iehnW SlokW ivc ienswnI jIvn dI auhI qsvIr hY ijs dw kuJ ku AMg mlk Bwgo vwlI swKI ivc imldw hY [ kbIr jI dw iek Slok hor hY ijs dI bwbq ieh i^Awl bixAw hoieAw hY ik kbIr jI ny m`CI dy mws vloN mnHw kIqw hY [: kbIr BWg mwCulI surwpwin, jo jo pRwnI KWih ] qIrQ brq nym kIey, qy sBY rswqil jWih ]232] ies Slok dy Asl Bwv ƒ BI qdoN hI smiJAw jw skygw, jdoN ies dy swQI SlokW nwl rlw ky pVHWgy [ ieh nvW sMgRh nµ: 228 qoN SurU huMdw hY: kbIr qrvr rUpI rwmu hY, Pl rUpI bYrwgu ] CwieAw rUpI swDu hY, ijin qijAw bwdu ibbwdu ]228] kbIr AYsw bIju boie, bwrh mws Plµq ] sIql CwieAw, gihr Pl, pMKI kyl krMq ]229] kbIr dwqw qrvru dXw Plu, aupkwrI jIvMq ] pMKI cly idswvrI, ibrKw suPl Plµq ]230] kbIr swDU sMgu prwpqI, iliKAw hoie illwt ] mukiq pdwrQu pweIAY, Twk n AvGt Gwt ]231] kbIr eyk GVI AwDI GrI, AwDI hUM qy AwD ] Bgqn syqI gosty, jo kIny so lwB ]232] kbIr BWg mwCulI surw pwin, jo jo pRwnI KWih ] qIrQ brq nym kIey, qy sBY rswqil jWih ]233] Slok nµ: 228 qoN iek nvW i^Awl c`ilAw hY [ jgq ivc “bwd ibbwd” dI qpS pY rhI hY, jIv qVP rhy hn [ prmwqmw dw nwm ieQy iek sohxw ruK hY [ ijnHW ivrly BwgW vwly gurmuKW ny dunIAw dw ieh “bwd ibbwd” qijAw hY, auh ies ru`K dI TMFI CW hn [ ies CW dw Awsrw ilAW, swDU-gurmuKW dI sMgiq kIiqAW, ies “bwd ibbwd” dI qpS ivc sVn qoN bc jweIdw hY, ies “bwd ibbwd” qoN “vYrwg’’ prwpq ho jWdw hY [ pr dunIAw ivc iek Ajb Kyf ho rhI hY [ lok svyr vyly Drm-AsQwn ivc BI ho AwauNdy hn, vrq Awidk BI r`Kdy hn, hor keI iksmW dy nym BI inbwhuMdy hn, pr iehnW dy nwl ivkwr BI krI jWdy hn [ kbIr jI ijQy AwKdy hn ik ‘swDU’ dI sMgiq krn dw Bwv ieh nhIN hY ik ijqnw icr sqsMg ivc bYTo auqnw icr ‘rwm rwm’ krI jwau, auQoN Aw ky ivkwrW ivc BI ih`sw leI jwau [ ieh qIrQ-jwqRw, vrq-nym sB hI insPl jWdy hn jy mnu`K ivkwrI jIvn vloN nhIN prqdw [ ipCly slok nµ: 232 ivc izkr hY ik “Bgqn syqI gosty, jo kIny so lwB” [ ieQy nµ: 233 ivc ieh AwKdy hn ik jy mnu`K ‘Bgqn syqI gosty” qoN Aw ky Srwb-mws Awidk ivkwrW ivc l`gw rhy, qW auh kIqw hoieAw sqsMg qy auQy ley hoey pRx (vrq) sB ivArQ jWdy hn [ l&z “BWg mwCulI Aqy surw” qoN ieh Bwv nhIN lYxw ik kbIr jI isr& BMg qy Srwb qoN rokdy hn, Aqy posq A&Im Awidk dI mnwhI nhIN krdy [ iesy qrHW ieh g`l nhIN ik ieQy m`CI dw mws Kwx qoN rok rhy hn [ swry pRsMg ƒ rlw ky pVHo [ sqsMg BI krnw qy ivkwr BI krI jwxy—kbIr jI ies kMm qoN vrjdy hn [ kwmI lok Awm qOr qy Srwb-mws vrq ky kwm-vwSnw ivBcwr ivc pRivrq huMdy hn, qy, m`CI dw mws cUMik kwm-rucI vDIk pYdw krn ivc pRisD hY, ies vwsqy kbIr jI ny Srwb BMg m`CI l&z vrqy hn [ Slok nµ: 228 qoN 236 qk dw imlvW Bwv: ivkwrW qy vwd-ivvwd dI qpS nwl qp rhy ies sMswr ivc prmwqmw dw nwm hI TMF dyx vwlw hY, ieh nwm gurmuKW dI sMgiq ivcoN imldw hY [ so, QoVw-bhuq ijqnw BI smw imly sqsMg zrUr krnw cwhIdw hY [ pr keI lok AYsy BI huMdy hn jo sqsMg ivc jw ky rwm rwm BI kr AwauNdy hn qy auQoN Aw ky ivkwrW ivc BI ksr nhIN r`Kdy [ Ajyhy bMidAW dy swry Dwrimk au~dm insPl jWdy hn [ sqsMg ivcoN qW ieh lwB K`txw hY ik dunIAw dy rsW nwl KyfW Kyfx dy QW jIv ikrq-kwr krdw krdw AwpxI suriq ƒ sdw pRBU-crnW ivc joVI r`Ky qy pRwxI-mwqR qoN ies ƒ n&riq nwh rhy [ ies au~pr-ilKI swrI ivcwr qoN pwTk s`jx vyK cuky hn ik kbIr jI ny ikqy BI mws Kwx jW nwh Kwx dI bihs nhIN CyVI hY [ kwhlI ivc EprI ingwhy iehnW SlokW ƒ ivkoilqry jwx ky ieh i^Awl bxw lYxw bVw hwnIkwrk hY ik ikqy ikqy kbIr jI dy i^Awl gurmiq nwl nhIN imldy [ kbIr jI dy slok Aqy gurU nwnk swihb lyK-lVI dI myrI dUjI “kuJ hor Dwrimk lyK” (gurbwxI qy ieiqhws bwry) dy pihly 3 lyKW ivc ieh g`l bVy ivsQwr nwl d`sI jw cukI hY ik siqgurU nwnk dyv jI AwpxI swrI hI bwxI AwpxI h`QIN Awp ilK ky sWBdy rhy sn [ gurU AMgd swihb ƒ guirAweI dyx vyly ieh swrw ^zwnw auhnW iehnW dy hvwly kr id`qw sI [ gurU AMgd swihb ny ieh izMmyvwrI gurU Amrdws jI ƒ sONpx l`igAW gurU nwnk swihb dI bwxI Aqy AwpxI bwxI gurU Amrdws jI ƒ dy id`qI [ iesy qrHW gurU Amrdws jI qoN gurU rwmdws jI qk qy iehnW qoN gurU Arjn swihb qk ieh swrI bwxI A`pVI, ijs dw izkr gurU Arjn swihb ny iek Sbd ivc ieauN kIqw: gauVI guAwryrI mhlw 5 ] hm DnvMq BwgT BwgT sc nwie ] hir gux gwvh shij suBwie ]1]rhwau] pIaU dwdy kw Koil ifTw Kjwnw ] qw myrY min BieAw inDwnw]1] rqn lwl jw kw kCU n molu ] Bry BMfwr AKUt Aqol ]2] Kwvih Krcih ril imil BweI ] qoit n AwvY vDdo jweI ]3] khu nwnk ijsu msqik lyKu ilKwie ] su eyqu KjwnY lieAw rlwie ]4]31]100] lyK-lVI dI qIjI pusqk “gurmiq pRkwS” ivc hyT ilKy BgqW dI bwxI ivcoN hvwly dy ky ieh sw& qOr qy is`D kIqI jw cukI hY ik iehnW dI swrI bwxI gurU nwnk swihb pws mOjUd sI: bwbw PrId jI [ Bgq jYdyv jI [ Bgq byxI jI [ Bgq rivdws jI [ jdoN siqgurU jI ny 3 ‘audwsIAW’ ivc swry Bwrq Aqy hor dysW dw c`kr lwieAw sI, qdoN iehnW dy vqn A`pV ky iehnW dI sMqwn jW SrDwlUAW pwsoN iehnW dI bwxI ilAwey sn [ (not:- auh swry lyK ‘drpx’ dI qIjI Aqy pMjvIN poQI ivc Cp cuky hn) [ jdoN AsI gurU nwnk dyv jI dI bwxI Aqy BgqW dI bwxI ghu nwl pVHdy hW qW ieh g`l bVI pRq`K id`sdI hY ik siqgurU jI dw qy BgqW dw AwSw iblkul ie`k sI [ mUrqI-pUjw, jwiq-AiBmwn—ieh do BwrIAW Dwrimk kucwlW ihMdU kOm ivc aus vyly Awm pRclq sn, cwr-cuPyry krm kWf dw jwl iviCAw hoieAw sI; h`k dI kmweI Aqy Su`D Awcrn ƒ Dwrimk jIvn ivc koeI QW nhIN id`qw jw irhw sI, kRoVW bMidAW ƒ SUdr AwK AwK ky pYrW hyT lqwiVAw jw irhw sI [ iehnW swrIAW kurIqIAW dy ivru`D gurU nwnk swihb ny bVy zor nwl Awvwz auTweI qy AwpxI swrI aumr iesy suDwr auqy ^rc kIqI [ BgqW dI bwxI pVH ky vyKo, aus ivcoN BI iehI id`s irhw hY ik auh swry mhw purK BI swrI aumr iehI kMm krdy rhy [ ijvyN au~c-jwqI vwilAW vloN gurU nwnk swihb dy rwh ivc keI rokW pweIAW geIAW, iqvyN hI iehnW BgqW nwl BI slUk huMdw irhw, pr ieh infr rih ky Awpxw ieh suDwr dw kMm pUry zor nwl krdy rhy [ ieh kudrqI g`l sI ik siqgurU nwnk dyv jI iehnW mhW purKW dy au~dm dI SlwGw krn qy iehnW dI bwxI siqgurU jI ƒ ipAwrI lgy [ so, ‘audwsIAW’ smy ijs ijs Bgq dI jnm-Buieˆ qy gey, auhnW pwsoN jW auhnW dy SrDwlUAW pwsoN auhnW dI bwxI ilK ky Awpxy pws AwpxI ilKI bwxI dy nwl sWBdy gey [ jdoN siqgurU jI ny AwpxI bwxI gurU AMgd swihb dy spurd kIqI, aus vyly BgqW dI bwxI BI nwl hI dy id`qI [ qy, gurU AMgd swihb qoN ieh swrI bwxI gurU Amrdws jI ƒ imlI [ kbIr jI dy iehnW SlokW ivcoN ieh sbUq sw& imldy hn ik ieh Slok gurU Amrdws jI pws mOjUd sn [ Slok nµ: 28 Aqy 29 ivc kbIr jI ilKdy hn: kbIr iehu qnu jwiegw, kvnY mwrig lwie ] kY sMgiq kir swD kI, kY hir ky gun gwie ]28] kbIr mrqw mrqw jgu mUAw, mir BI n jwinAw koie ] AYsy mrny jo mrY, bhuir n mrnw hoie ]29] quk ‘AYsy mrny’ jo mrY’ dI rwhIN kbIr jI ny sw& l&zW ivc ieh nhIN d`isAw ik auh ‘AYsy mrny’ qoN kIh Bwv lYNdy hn [ auN\ Slok nµ: 28 ivc auh d`s Awey hn ik ies nwsvMq srIr ƒ sPl krn leI “sMgiq kir swD kI, hir ky gun gwie” [ l&z ‘AYsy’ d`sdw hY ik ies dw izkr pihly Slok nµ: 28 ivc kIqw jw cukw hY [ jdoN mnu`K inrI ‘dunIAw’ dI ^wqr Btkdw hY, qW ies mwieAw ƒ AwpxI izMdgI dw shwrw bxw lYNdw hY; iPr hr vyly ieh sihm BI itikAw rihMdw hY ik ikqy ieh rwis-pUMjI h`QoN clI nw jwey jW ies joVI hoeI ƒ CyqI hI nw C`fxw pY jwey, CyqI hI mOq dw ngwrw nwh Aw v`jy [ so, inrI ‘dunIAw’ dw gwhk mnu`K ies qrHW idn ivc keI vwrI Ax-AweI mOqy hI ipAw mrdw hY sihm nwl hr vyly ies dw swh su`kw rihMdw hY [ ies rozwnw mOq qoN bcx leI kbIr jI ny Slok nµ: 28 ivc “mwrg” d`isAw hY “sMgiq kir swD kI, hir ky gun gwie” [ iesy i^Awl ƒ Slok nµ: 29 ivc ieSwry-mwqR AwKdy hn, “AYsy mrny jo mrY” [ ieh swrI i^Awl-lVI Slok nµ: 13 qoN SurU hoeI hY qy nµ: 40 qy jw mukdI hY [ pr jo s`jx swry SlokW ƒ ivkoilqry smJ rhy hn auh “AYsy mrny” dw ArQ Awpxy hI AMdwzy lw ky krngy [ ies “AYsy mrny jo mrY” ƒ gurU Amrdws jI ny sw& l&zW ivc smJw id`qw hY [ ibhwgVy kI vwr dI pauVI nµ: 17 dy nwl kbIr jI dw ieh Slok nµ: 29 Aqy gurU Amrdws jI dw Slok ieauN hn: slok ] kbIr mrqw mrqw jgu mUAw, mir iB n jwnY koie ] AYsI mrnI jo mrY, bhuir n mrnw hoie ]1] kbIr jI dy ies “AYsI mrnI jo mrY” dy Bwv ƒ smJwx leI gurU Amrdws jI ilKdy hn [ m: 3 ] ikAw jwxw ikv mrihgy, kYsw mrnw hoie ] jykir swihbu mnhu n vIsrY, qw shlw mrxw hoie ] mrxY qy jgqu frY, jIivAw loVY sBu koie ] gur prswdI jIvqu mrY, hukmY bUJY soie ] nwnk AYsI mrnI jo mrY, qw sd jIvxu hoie ]2]17] prmwqmw ƒ mnoN nwh ivswrnw qy aus dI rzw ƒ smJxw—ieh hY kbIr jI dy gUJ Bwv dI ivAwiKAw jo siqgurU Amrdws jI ny kIqI hY [ A^Ir qy hzUr ny kbIr jI dy l&zW ƒ duhrw ky kih BI id`qw hY [ “nwnk AYsI mrnI jo mrY, qw sd jIvxu hoie [” kbIr jI ilKdy hn, “AYsI mrnI jo mrY”; siqgurU jI ilKdy hn “nwnk AYsI mrnI jo mrY” [ kbIr jI ilKdy hn “bhuir n mrnw hoie”; siqgurU jI iesy i^Awl ƒ hor l&zW ivc vtw ky ilKdy hn “qw sd jIvxu hoie” [ i^Awl qy l&zW dI ieh sWJ sb`b nwl nhIN ho geI [ siqgurU Amrdws jI dy pws kbIr jI dw ieh Slok hU-b-hU mOjUd sI [ kbIr jI ny i^Awl ƒ gUJ ijhw r`iKAw sI, gurU Amrdws jI ny aus ƒ KulHy l&zW ivc spSt kr id`qw [ (2) kbIr mukiq duAwrw sMkurw, rweI dseyN Bwie ] mnu qau mYglu hoie rihE, inkso ikau kY jwie ]59] rwg gUjrI kI vwr m: 3 dI pauVI nµ: 4 dy nwl kbIr jI dy ieh dovyN Slok ieauN ilKy imldy hn: kbIr mukiq duAwrw sMkuVw, rweI dsvY Bwie ] mnu qau mYglu hoie rhw, inkisAw ikaukir jwie ] AYsw siqguru jy imlY, quTw kry pswau ] mukiq duAwrw moklw, shjy Awvau jwau ]1] ies Slok dy nwl gurU Amrdws jI dw hyT-iliKAw Slok rlw ky pVHo, jo ausy hI pauVI dy nwl drj hY: nwnk mukiq duAwrw Aiq nIkw, nwnHw hoie su jwie ] haumY mnu AsQUlu hY, ikaukir ivcudy jwie ] siqgur imilAY haumY geI, joiq rhI sB Awie ] ieh jIau sdw mukqu hY, shjy rihAw smwie ]2] kbIr jI ny Awpxy SlokW ivc jo g`lW gUJ r`KIAW sn, gurU Amrdws jI ny auhnW dI ivAwiKAw kr id`qI hY [ kbIr jI ny AwiKAw, “mnu qau mYglu hoie rihE” l&z ‘mYglu’ dI ivAwiKAw ivc gurU Amrdws ny iliKAw hY “haumY mnu AsQUlu hY” [ kbIr jI ny iliKAw hY ik jy gurU iml pey qW auh “quTw kry pswau”, pr auh kyhVI myhr hY jo gurU qRü`T krdw hY, ieh g`l gurU Amrdws jI ny d`sI hY ik “siqgurU imilAY haumY geI” [ hux kbIr jI Aqy gurU Amrdws jI dy SlokW dy l&zW ƒ ghu nwl vyKo, keI l&z sWJy hn [ so, ieQoN ie`k g`l sw& pRq`K hY, ik jdoN gurU Amrdws jI ny ieh Slok iliKAw sI, kbIr jI dy ieh dovyN Slok nµ: 58 Aqy 59 auhnW pws mOjUd sn [ (3) kbIr mihdI kir GwilAw, Awpu pIswie pIswie ] qY sh bwq n pUCIAY, kbhu n lweI pwie ]65] Slok nµ: 41 qoN nvIN i^Awl lVI c`ldI hY jo nµ: 70 qy jw mu`kdI hY [ ies swrI lVI ƒ ghu nwl rlw ky pVH vyKo [ nµ: 60 Aqy 61 qk kbIr jI AwKdy Aw rhy hn ik qIrQ-ieSnwn Aqy au~cI jwiq kul dw Awsrw mnu`K ƒ prmwqmw dw ismrn krn qoN rokdy hn, sgoN ieh “lwK AhyrI” Aqy “pWicau lirkw” dy jwl ivc Psw dyNdy hn [ iesy qrHW jwiedwd dI mlkIAq qy mwieAw dI mmqw BI pRBU-crnW ivc juVn nhIN dyNdI [ qW qy izMdgI dI swrI dOV-B`j m`lW m`lx vwsqy hI nhIN cwhIdI [ pr, dUjy pwsy, dunIAw C`f ky DUxIAW qpwieAW pu`Ty ltikAW qy Ajyhy hor AnykW kSt srIr ƒ id`iqAW BI r`b nhIN imldw [ dunIAw dI ikrq-kwr krnI hY, qy h`k dI ikrq kridAW aus dy dr qoN nwm dI dwiq BI mMgxI hY [ aus dI Xwd inrol aus dI b^SS hY [ iksy jp qp dw koeI mwx nhIN kIqw jw skdw [ kbIr jI dy ies i^Awl ƒ jo rqw gUJ l&zW ivc hY gurU Amrdws jI ny sw& l&zW ivc ibAwn kIqw hY [ rwmklI kI vwr m: 3 dI pauVI nµM: 2 dy nwl pihlW kbIr jI dw aupr-iliKAw Slok hY, iPr, m: 3 ] nwnk mihdI kir kY riKAw, so shu ndir kryie ] Awpy pIsY Awpy GsY, Awpy hI lwie leyie ] ieh iprm ipAwlw Ksm kw, jY BwvY qY dyie ]2]2] dohW SlokW dy sWJy l&z sw& d`s rhy hn ik ieh Slok ilKx vyly gurU Amrdws jI dy pws kbIr jI dw Slok mOjUd sI [ (4) kbIr jo mY icqvau nw krY, ikAw myry icqvy hoie ] Apnw icqivAw hir kry, jo myry iciq n hoie ]219] ies dy nwl gurU Amrdws jI dw hyT-iliKAw Slok nµ: 220 hY: m: 3 ] icMqw iB Awip krwiesI, AicMqu iB Awpy dyie ] nwnk so swlwhIAY, ij sBnw swr kryie ]220] dohW SlokW ƒ rlw ky piVHAW sw& id`sdw hY ik gurU Amrdws jI ny kbIr jI dy Slok nµ: 219 dy sMbMD ivc ieh Slok aucwirAw sI [ lyK-lVI dI dUjI pusqk “kuJ hor Dwrimk lyK” (gurbwxI qy ieiqhws bwry) ivc AsI vyK Awey hW ik gurU Amrdws jI ƒ swrI bwxI gurU AMgd swihb pwsoN imlI sI [ (vyKo ‘drpx‘ qIjI poQI dy A^Irly lyK) [ ieh nhIN ho skdw ik auhnW ƒ isr& ieh cwry Slok imly sn; ieh swry Slok ieko hI i^Awl lVI ivc pRoqy hoey hn, qy ieh swrw sMgRh iek`Tw hI sI jo swry dw swrw gurU nwnk swihb pws sI, qy auhnW qoN gurU AMgd swihb ƒ qy iPr gurU Amrdws jI ƒ imilAw sI [ ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ ਕਬੀਰ ਮੇਰੀ ਸਿਮਰਨੀ ਰਸਨਾ ਊਪਰਿ ਰਾਮੁ ॥ ਆਦਿ ਜੁਗਾਦੀ ਸਗਲ ਭਗਤ ਤਾ ਕੋ ਸੁਖੁ ਬਿਸ੍ਰਾਮੁ ॥੧॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- ismrnI—mwlw [ rsnw—jIB [ Awid—jgq dy SurU qoN [ jugwdI—jugwid, jugW dy SurU qoN [ qw ko—aus (rwm) dw, aus pRBU dw (nwm) [ ibsRwmu—itkwau, SWqI, Afolqw [ ArQ:- hy kbIr! myrI jIB auqy rwm (dw nwm) v`s irhw hY—iehI myrI mwlw hY [ jd qoN isRStI bxI hY swry Bgq (iehI nwm ismrdy Awey hn) [ aus dw nwm (hI BgqW leI) suK Aqy SWqI (dw kwrn) hY [1[ ਕਬੀਰ ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਕਉ ਸਭੁ ਕੋ ਹਸਨੇਹਾਰੁ ॥ ਬਲਿਹਾਰੀ ਇਸ ਜਾਤਿ ਕਉ ਜਿਹ ਜਪਿਓ ਸਿਰਜਨਹਾਰੁ ॥੨॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- kau—ƒ [ sBu ko—hryk bMdw [ hsnyhwru—h`sx dw AwdI [ bilhwrI—sdky [ ijh—ijs dI rwhIN, ijs jwiq ivc jMm ky [ ArQ:- hy kbIr! myrI jwiq ƒ hryk bMdw h`sdw huMdw sI (Bwv, julwihAW dI jwiq ƒ hr koeI m^Ol krdw hY) [ pr hux mYN ies jwiq qoN sdky hW ikauNik ies ivc jMm ky mYN krqwr dI bMdgI kIqI hY (qy Awqmk suK mwx irhw hW) [2[ Bwv:- nIvIN qoN nIvIN jwiq BI slwhux-jog ho jWdI hY, jdoN aus ivc jMm ky koeI mnu`K prmwqmw dI BgqI krdw hY [ nIvIN jwiq vwly ƒ BI koeI mnu`K nwm ismrn qoN rok nhIN skdw [ ਕਬੀਰ ਡਗਮਗ ਕਿਆ ਕਰਹਿ ਕਹਾ ਡੁਲਾਵਹਿ ਜੀਉ ॥ ਸਰਬ ਸੂਖ ਕੋ ਨਾਇਕੋ ਰਾਮ ਨਾਮ ਰਸੁ ਪੀਉ ॥੩॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- ikAw fgmg krih—qUM ikauN foldw hYN? qUM ikauN jko-qky krdw hYN? pRBU dI BgqI qoN qUM ikauN jI curWdw hYN? khw—hor ikQy? pRBU qoN ibnW hor kyhVy QW? jIau—ijMd, mn [ nwieko—mwlk [ ArQ:- hy kbIr! (suK dI ^wqr prmwqmw ƒ ibswr ky) hor kyhVy pwsy mn ƒ Btkw irhw hYN? (prmwqmw dI Xwd vloN) ikauN jko-qky krdw hYN? prmwqmw dy nwm dw AMimRq pI, ieh nwm hI swry suKW dw pRyrk hY (swry suK prmwqmw Awp hI dyx-jogw hY) [3[ ਕਬੀਰ ਕੰਚਨ ਕੇ ਕੁੰਡਲ ਬਨੇ ਊਪਰਿ ਲਾਲ ਜੜਾਉ ॥ ਦੀਸਹਿ ਦਾਧੇ ਕਾਨ ਜਿਉ ਜਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮਨਿ ਨਾਹੀ ਨਾਉ ॥੪॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- kMcn—sonw [ kuMfl—kMnW ivc pwx vwly ‘vwly’ [ aUpir—auhnW ‘vwilAW’ au~qy [ dIsih—id`sdy hn [ dwDy—sVy hoey [ kwn—kwny, srkVw [ min—mn ivc [ ArQ:- hy kbIr! jy sony dy ‘vwly’ bxy hoey hox, auhnW ‘vwilAW auqy lwl jVy hox, (qy ieh ‘vwly’ lokW dy kMnW ivc pwey hox); pr ijnHW dy mn ivc prmwqmw dw nwm nhIN v`sdw, auhnW dy ieh kuMfl sVy hoey kwinAW vWg id`sdy hn (jo bwhroN qW ilSkdy hn, pr AMdroN suAwh huMdy hn) [4[ Bwv:- nwm qoN ibnw mnu`K dy AMdr sVn itkI rihMdI hY [ ਕਬੀਰ ਐਸਾ ਏਕੁ ਆਧੁ ਜੋ ਜੀਵਤ ਮਿਰਤਕੁ ਹੋਇ ॥ ਨਿਰਭੈ ਹੋਇ ਕੈ ਗੁਨ ਰਵੈ ਜਤ ਪੇਖਉ ਤਤ ਸੋਇ ॥੫॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- eyku AwDu—koeI ivrlw mnu`K [ imrqku—murdw, dunIAw dy rsW vloN murdw, dunIAwvI suKW vloN by-prvwh [ inrBY—infr; suK imly cwhy du`K vwpry—ies g`l dI prvwh nwh hovy [ rvY—ismry, cyqy kry [ gun rvY—pRBU dy gux cyqy kry, gux gwey [ jq—ijDr [ pyKau—mYN vyKdw hW [ qq—q`qR, auDr [ ArQ:- hy kbIr! Ajyhw koeI ivrlw hI mnu`K huMdw hY, jo dunIAwvI suKW vloN by-prvwh rhy, suK imly cwhy du`K Awvy—ies g`l dI prvwh nw krdw hoieAw aus prmwqmw dy gux gwey ijs ƒ mYN ijDr vyKdw hW auDr hI mOjUd hY [5[ Bwv:- jd qk sMswrk suKW dI lwlsw hY, ismrn nhIN ho skdw [ ਕਬੀਰ ਜਾ ਦਿਨ ਹਉ ਮੂਆ ਪਾਛੈ ਭਇਆ ਅਨੰਦੁ ॥ ਮੋਹਿ ਮਿਲਿਓ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪਨਾ ਸੰਗੀ ਭਜਹਿ ਗਬਿੰਦੁ ॥੬॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- jw idn—(pRBU dy gux gw ky) ijs idn, jdoN [ hau mUAw—‘mYN mYN’ krn vwlw mu`k igAw, mYN suKI hovW, mYN DnwF bxW—ieh i^Awl mu`k igAw, dyh-A`iDAws ^qm ho igAw [ pwCY—haumY mu`kx qy [ moih—mYƒ [ Awpnw—myrw ipAwrw [ sMgI—swQI, myry igAwn-ieMdRy [ Bjih—ismrn krn l`g pYNdy hn [ gouibMdu—(A`Kr ‘g’ dy nwl do lgW hn ( o ) Aqy ( u) [ AslI l&z ‘goibMd’ hY, ieQy ‘guibMd’ pVHnw hY) [ ArQ:- hy kbIr! (pRBU dy gux cyqy kr ky) jdoN myrw ‘mYN, mYN’ krn vwlw suBwau mu`k igAw, qdoN myry AMdr suK bx igAw [ (inrw suK hI nwh bixAw) mYƒ myrw ipAwrw r`b iml ipAw, qy hux myry swQI igAwn-ieMdRy BI prmwqmw ƒ hI Xwd krdy hn (igAwn-ieMidRAW dI rucI r`b vwly pwsy ho geI hY) [6[ Bwv:- suK ‘hau’ dy iqAwg ivc hY, ismrn BI ‘hau’ ƒ C`ifAW hI ho skdw hY [ ਕਬੀਰ ਸਭ ਤੇ ਹਮ ਬੁਰੇ ਹਮ ਤਜਿ ਭਲੋ ਸਭੁ ਕੋਇ ॥ ਜਿਨਿ ਐਸਾ ਕਰਿ ਬੂਝਿਆ ਮੀਤੁ ਹਮਾਰਾ ਸੋਇ ॥੭॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- hm qij—mYQoN ibnw [ sBu koie—hryk jIv [ ijin—ijs mnu`K ny [ AYsw kir—ies qrHW [ bUiJAw—smJ ilAw, sUJ Aw geI hY [ not:- ies Slok ivc ipCly Slok dI kuJ ivAwiKAw ijhI hY [ ‘hau mUAw’ dy i^Awl ƒ smJwieAw hY [ ‘hau’ dy Awsry mnu`K Awpxy hI AMdr gux vyKdw hY; pr jdoN ‘hau mUAw’ vwlI hwlq bxdI hY, qW ieh pihlw suBwau iblkul ault jWdw hY, iPr dUijAW ivc gux id`sx l`g pYNdy hn [ ArQ:- hy kbIr! (hir-nwm ismr ky hux jdoN myrw ‘mYN, mYN’ krn vwlw suBwau ht igAw hY, mYƒ ieauN jwpdw hY ik) mYN sB nwloN mwVw hW, hryk jIv mYQoN cMgw hY; (inrw iehI nhIN) ijs ijs BI mnu`K ny iesy qrHW dI sUJ pRwpq kr leI hY, auh BI mYƒ Awpxw imqR mlUm huMdw hY [7[ ਕਬੀਰ ਆਈ ਮੁਝਹਿ ਪਹਿ ਅਨਿਕ ਕਰੇ ਕਰਿ ਭੇਸ ॥ ਹਮ ਰਾਖੇ ਗੁਰ ਆਪਨੇ ਉਨਿ ਕੀਨੋ ਆਦੇਸੁ ॥੮॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- AweI—(ieh haumY mYƒ kurwhy pwx) AweI [ muJih pih—myry pws BI (ijvyN ieh hornW pws AwauNdI hY) [ Bys—vys [ kry—kir kir, muV muV kr ky [ Aink...Bys—keI vys Dwr ky, keI FMg bxw ky, keI qrIikAW nwl, keI SklW ivc [ hm—mYƒ [ auin—aus (haumY) ny [ Awdysu—nmskwr [ auin...Awdysu—aus haumY ny nmskwr kIqI, auh haumY il& geI, auh haumY bdl ky inmRqw bx geI [ not:- Dn, juAwnI, iv`idAw, rwj, Drm-krm Awidk mnu`K ivc ‘haumY’ pYdw kr dyNdy hn [ ijnHW au~dmW ƒ mnu`K bVy cMgy smJ ky krdw hY auh BI keI vwrI AhMkwr ivc lY AwauNdy hn [ AMimRq vyly au~T ky pRBU ƒ Xwd krnw, loVvMidAW dI syvw krnI, Awidk Bly kMm hn; pr jy mnu`K rqw Br BI Avyslw ho jwey, qW iehI gux haumY dw Aaugx pYdw kr dyNdy hn ik ‘mYN’ DrmI hW, ‘mYN’ dwnI hW [ ArQ:- hy kbIr! (ieh haumY ijvyN hornW ƒ Brmwx AwauNdI hY iqvyN) myry kol BI keI SklW ivc AweI [ pr mYƒ ipAwry siqgurU ny (ies qoN) bcw ilAw, qy auh ‘haumY’ bdl ky inmRqw bx geI [8[ ਕਬੀਰ ਸੋਈ ਮਾਰੀਐ ਜਿਹ ਮੂਐ ਸੁਖੁ ਹੋਇ ॥ ਭਲੋ ਭਲੋ ਸਭੁ ਕੋ ਕਹੈ ਬੁਰੋ ਨ ਮਾਨੈ ਕੋਇ ॥੯॥ {ਪੰਨਾ 1364} pd ArQ:- soeI—ies haumY ƒ hI [ ijh mUAY—ijs haumY dy mrn nwl [ sBu ko—hryk jIv [ Blo Blo khY—(haumY dy iqAwg ƒ hryk jIv) slwhuMdw hY [ koie buro n mwnY—(haumY dy mwrn ƒ) koeI mnu`K BYVw kMm nhIN AwKdw [ ArQ:- hy kbIr! ies haumY ƒ hI mwrnw cwhIdw hY, ikauNik ies dy mirAW suK huMdw hY [ haumY dy iqAwg ƒ hryk mnu`K slwhuMdw hY, koeI mnu`K ies kMm ƒ mwVw nhIN AwKdw [9[ ਕਬੀਰ ਰਾਤੀ ਹੋਵਹਿ ਕਾਰੀਆ ਕਾਰੇ ਊਭੇ ਜੰਤ ॥ ਲੈ ਫਾਹੇ ਉਠਿ ਧਾਵਤੇ ਸਿ ਜਾਨਿ ਮਾਰੇ ਭਗਵੰਤ ॥੧੦॥ {ਪੰਨਾ 1364-1365} pd ArQ:- kwrIAw—kwlIAW, hnyrIAW [ aUBy—au~T KloNdy hn, qur pYNdy hn [ kwry jMq—kwly jIv, kwly idlW vwly bMdy, cor Awidk ivkwrI bMdy [ lY—lY ky [ auiT Dwvqy—auT dOVdy hn [ is—Ajyhy bMdy, AYsy mnu`K [ jwin—jwx lY, smJ lY, XkIn r`K [ mwry BgvMq—r`b dy mwry hoey, r`b qoN bhuq dUr [ ArQ:- hy kbIr! jdoN rwqW hnyrIAW huMdIAW hn, qW cor Awidk kwly idlW vwly bMdy (Awpxy GrW qoN) au~T KloNdy hn, Pwhy lY ky (dUijAW dy Gr lu`tx leI) qur pYNdy hn, pr XkIn jwxo Ajyhy bMdy r`b vloN mwry hoey hn [10[ not:- Slok nµ: 9 ivc ilKdy hn ik jo mnu`K Awpxy AMdroN haumY ƒ mwrdw hY auh suKI hY, jgq BI ies kMm ƒ slwhuMdw hY [ ies dy mukwbly qy AYsy bMdy hn jo hornW ƒ mwrn qur poYNdy hn; jwn qW AwpxI BI auh qlI qy r`K ky hI qurdy hn, pr ieh dlyrI iPtkwr-jog hY [ jgq BI iPtkwr pWdw hY, qy auhnW dy idl BI kwly hI rihMdy hn [ Ajyhy r`b qoN ivCuVy hoey bMidAW ƒ Blw suK ik`Qy? |
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
Sri Guru Granth Darpan, by Professor Sahib Singh |